2Doc:

Wit is ook een kleur

VPRO

Sunny Bergman wil weten waarom veel hoogopgeleide witte mensen zich verongelijkt voelen over racisme en witte privileges. Spelen gevoelens van morele en culturele verhevenheid wellicht een rol?

Sunny Bergman wil weten waarom veel witte mensen zich verongelijkt voelen als het over racisme gaat. Vooralsnog worden in het racismedebat de problemen gemakshalve neergelegd bij immigranten. Omdat ze niet goed zouden integreren, of bij lager opgeleide proteststemmers omdat zij er racistische denkbeelden op nahouden. Maar wat kleurt de blik van witte hoger opgeleiden van de 'elite', die het morele gelijk aan hun zijde denken te hebben en menen dat kleur er niet toe doet? Slagen zij erin om hun kinderen 'kleurenblind' op te voeden? Bergman neemt de proef op de som.

Is er nu iets veranderd?

Is de houding van witte Nederlanders veranderd sinds deze film uitkwam? We vragen het Sunny Bergman.

tekst: Elmar Veerman, 24 juni 2020

Je bent al jaren bezig racisme op de kaart te zetten, en zoals je in Wit is ook een kleur laat zien, hadden witte Nederlanders vaak het idee dat ze daar zelf buiten stonden. Is dat inmiddels anders? Voel je wat bewegen in de samenleving nu?

'Jazeker, natuurlijk beweegt er veel. Ik had bijvoorbeeld gisteren een fotoshoot voor de Vogue, voor een serie over ‘tien vrouwen die ons hoop geven’ geloof ik, en dat was met een divers team. Zwarte fotograaf, zwarte visagist. Terwijl Vogue tot nu toe bekend stond als een superwitte titel, waar ze ook heel vaak kritiek op hebben gekregen. En nu komen ze met niet alleen een diverse serie portretten – Sylvana Simons en activiste Naomi Pieter zitten er bijvoorbeeld ook bij – maar ook met een divers team. Dus wat ik nu wel om me heen merk, bij mensen die in de media werken, is dat ze denken: “shit ja, we zijn wel heel erg wit, wat kunnen we daaraan doen?” Ze zijn zich ervoor gaan schamen. Het besef is er nu. Het is misschien een soort hype, en het voelt wat hypocriet wanneer het vooral om imago lijkt te gaan, maar uiteindelijk is het natuurlijk alleen maar goed dat dit nu gebeurt.'

'Hoe bestendig het allemaal is, moeten we uiteraard nog zien. Wat ik al langer zeg als mensen me vragen hoe ze een werkplek inclusiever kunnen maken: je kunt dat niet doen met alleen een leuk workshopje hier en daar. Die geef ik soms, en die helpen qua bewustwording, maar daarna moet je gaan inzien dat werkelijke verandering een integraal onderdeel moet zijn van de visie van zo’n bedrijf, in alle lagen, tot aan de top. En dat geldt ook voor de politiek. Die moet meer doen dan mondeling steun betuigen. Ga beleid maken! Beleid waarbij je actief de ongelijkheid bestrijdt. Er zijn allerlei daaromtrent onderzoeken gedaan, dus het is duidelijk hoe effectief antiracismebeleid eruit moet zien. We hebben nog steeds een premier die zegt: “ik vind het heel erg, maar je moet je als Nederlander met een migrantenachtergrond maar invechten”. Die woorden heeft hij in elk geval nog niet teruggenomen. Daardoor is er in de antiracismebeweging weinig vertrouwen in de mainstream politiek.'

Je zit 3,5 jaar na Wit is ook een kleur nog volop in dit onderwerp, zo te horen.

'Oh, zeker. In mijn volgende film komen de huidige protesten in beeld. Ik ben naar drie Black Lives Matter-betogingen geweest. Die op de Dam was echt wel erg speciaal. Ik ken de mensen die het georganiseerd hebben heel goed, en het was mooi om te zien dat ze echt stomverbaasd waren. Ze hadden helemaal niet zo’n enorme opkomst verwacht. Stonden ze daar met een klein podiumpje en een paar speakers, en opeens waren er tienduizend mensen of meer! Bij al die protesten vond ik het heel ontroerend om te zien dat het voor jonge zwarte mensen, die toch in een samenleving leven waarin ze tweederangsburger zijn, zó’n bevestiging was. Ik heb veel blije, huilende jonge mensen gezien die zich enorm gesterkt voelden.'

Ook omdat het nou eens niet voornamelijk zwarte betogers waren?

'Ja, door de onderlinge solidariteit. Dat ze zich eindelijk gezien en gehoord voelden.'

In gesprek met regisseur Sunny Bergman

Chris Kijne spreekt in Regisseur aan de keukentafel met Sunny Bergman over haar documentaire Wit is ook een kleur.

Helmut Boeijen over deze film

In de 2Doc Weekly (neem een gratis abonnement!) bespreekt filmkenner Helmut Boeijen iedere zondag documentaires die je direct kunt zien. Over Wit is ook een kleur : 'scherpe film van Sunny Bergman uit 2016, die een opnieuw bijzonder actuele discussie aansnijdt: institutioneel racisme in Nederland'

Lees de hele bespreking door hieronder op 'OPEN' te klikken.

Één ding moeten zelfs haar grootste criticasters - en dat zijn er niet weinig - haar beslist nageven: Sunny Bergman heeft een direct lijntje met de tijdgeest. Of het nu gaat om het vrouwelijk schoonheidsideaal (Beperkt houdbaar, 2007), de Zwarte Piet-discussie (Zwart als roet, 2014) of moderne mannelijkheid (Man made, 2019), de Nederlandse filmmaakster (en activiste) voelt intuïtief aan wat belangrijke maatschappelijke thema’s zijn of worden en maakt er vervolgens prikkelende films over.

En altijd is haar aanpak heel persoonlijk en bedoeld om discussie los te maken - wat meestal, zonder al te veel moeite, ook lukt. Wit is ook een kleur uit 2016 vormt daarop geen uitzondering en is door de wereldwijde #BlackLivesMatter-demonstraties en bijbehorende discussie over institutioneel racisme ineens weer bijzonder actueel. ‘Als ik u vraag: bent u wit?’ opent ze de dialoog. ‘Vindt u dat een rare vraag? Wij, witte mensen, denken volgens mij niet na over onze eigen huidskleur. En al helemaal niet over ons aandeel in succesvol integreren.’

Wat betekent wit zijn eigenlijk? vraagt Bergman zich af sinds ze zich in de Zwarte Piet-discussie mengde. Ze belt in dat kader de lieden op die haar daarom online lastig vielen, onderwerpt een diverse groep Nederlanders aan een sociaal experiment over hun zelfbeeld en maatschappelijke positie en spreekt met gewone ‘witten’ over hoe ze naar mensen met een ander kleurtje kijken. ‘De Marokkanen van mijn leeftijd zijn gewoon allemaal klootzakken’, zegt een volkse jongen met een petje bijvoorbeeld stellig. ‘Als ik al zie hoe die jochies rondlopen, dan trap ik ze het liefst kapot.’

Weldenkende, progressieve Nederlanders zoals de filmmaakster zelf zouden zulke dingen natuurlijk nóóit zeggen. Want: racisten, dat zijn de anderen. En wíj zijn ‘mild, beschaafd en tolerant’. Maar is dat niet een véél te comfortabele constatering? Is ons witzijn in werkelijkheid niet zó dominant dat het alles wat niet-wit is automatisch tot ‘anders’ bombardeert? Hebben wij, Ons Soort Mensen, op dat gebied wel een reëel zelfbeeld en zijn we ons wel voldoende bewust van onze eigen privileges?

Zulke vragen legt ze voor aan (ervarings)deskundigen zoals antropoloog Sinan Çankaya, hoogleraar Philomena Essed, erfgoeddeskundige Valika Smeulders en antiracismetrainer Lida van de Broek. Dat levert interessante inzichten op. Op detailniveau valt er hier en daar misschien best wat af te dingen op de aanpak en conclusies van Bergman - hoe betrouwbaar zijn bijvoorbeeld de resultaten van de test met reacties van kinderen op zwarte en witte poppen? - maar in grote lijnen instigeert ze wel degelijk een (blijvend) relevante en actuele maatschappelijke discussie, die in de film soms op het scherpst van de snede wordt gevoerd.