Dinsdag 29 september, 20.30u op NPO 2 Extra

Brieven aan de hemel

VPRO

Zorba Huisman's opa was de bekende kunstschilder Aad de Haas. Zijn werk is bekend en de verhalen over zijn werk ook. Maar hoe zit dat met zijn andere nalatenschap: zijn zeven kinderen? In 'Brieven aan de hemel' spreekt Maker van Morgen Zorba Huisman de zeven broers en zussen en voegt daarmee een nieuwe vertelling over haar opa toe aan het pallet.

‘Kinderen zijn óók deel van nalatenschap, maar als ik om me heen kijk lijken we dat soms te vergeten’

Interview Maker van Morgen: Zorba Huisman

Tekst: Kitty Munnichs

Wat als je opa een bekend kunstschilder was en de herinneringen over hem alleen maar over zijn kunst gaan en nooit over die andere nalatenschap: zijn kinderen?

Zorba Huisman’s opa (Aad de Haas, 1920-1972) was een bekende kunstschilder. Gedurende zijn leven stond zijn werk op de eerste plaats. Toen hij stierf liet hij de wereld niet alleen indringende kunst na, maar ook zeven, stuk voor stuk bijzondere kinderen. Van die tweede erfenis wisten maar weinig mensen.

In Brieven aan de hemel onderzoekt Maker van Morgen Zorba Huisman de nalatenschap van haar opa. Zelf ontmoette zij haar grootvader nooit, maar via de verhalen van haar ooms, tantes en natuurlijk ook haar eigen moeder probeert ze een compleet en waarachtig beeld van hem te krijgen. Wie was hij als vader? En hoe leeft hij in zijn kinderen en kleinkinderen voort?

Zorba Huisman

Hoe kwam je op het idee voor deze film?
‘Mijn moeder (de jongste dochter van Aad de Haas) vertelde dat er de expositie ‘100 jaar Aad de Haas’ aan zat te komen. Nu, 50 jaar na zijn dood zou zijn werk op verschillende plekken in Nederland te zien zijn. Voor de expositie in het SCHUNCK wilde ik iets gaan maken over hem als vader, in plaats van als kunstschilder.’

Waarom wilde je iets maken over hem als vader?
‘Ik geloof dat je heel anders naar iemands werk gaat kijken als je de persoon achter het werk kent. Ik kijk bijvoorbeeld heel anders naar het werk van mijn ouders, die ook beeldend kunstenaar zijn, omdat ik hen echt goed ken. Door de jaren heen heb ik heel veel van mijn opa gezien en over hem gelezen. Maar al die verhalen gingen altijd alleen over hem als kunstenaar. Maar een mens is zo veel meer dan alleen zijn werk. Wie hij was als vader, dat was onbekend. Met mijn documentaire wilde ik die laag toevoegen aan het verhaal over Aad de Haas.’

'Ik begon me af te vragen wie de man áchter de verhalen was. Hoe was hij bijvoorbeeld aan de ontijttafel?'

Zorba Huisman

Hoe ben je begonnen?
‘Toen ik mijn moeder vroeg hoe het nou zat met opa, kwam er iets naar boven wat nooit eerder voor het voetlicht was verschenen. Ik ontdekte een enorme geschiedenis die ik nog niet kende. Ik heb toen ook zijn zes andere kinderen erbij gehaald, dat leek me verstandig. Alleen zo konden we een compleet verhaal vertellen.

Iedereen heeft andere herinneringen aan die tijd en er een andere gevoel over. Je hele leven en jeugd bestaat uit fundamentele momentopnames. Voor iedereen zijn het andere momenten die je hebben gevormd en waar je aan terugdenkt. Alle herinneringen samen geven een heel rijk pallet.’

Wat voor beeld had je van je opa voordat je begon met deze film?
‘Er wordt heel vaak over hem gesproken en zijn werk hangt ook overal hier in huis. Ik kende de bekende verhalen. Zo wist ik dat hij de kerk uit was gezet omdat zijn werk niet strookte met de kerkelijke opvattingen. Ik wist dat hij gevlucht was uit Rotterdam nadat hij door de Duitsers ontaard was verklaard. Ik had het beeld van een man die het ontiegelijk zwaar had gehad in zijn leven.

Dat waren de bekende verhalen. En naarmate ik ouder werd begon ik me af te vragen wie de man áchter die verhalen was, hoe hij bijvoorbeeld aan de ontbijttafel was. In de documentaire ben ik dat gaan onderzoeken.’

Tekst gaat verder onder afbeelding

Ook de ‘slechtere’ of ‘moeilijkere’ kanten over jouw opa komen aan het licht in de film. Hoe ging je daar mee om?
‘Ik heb telkens geprobeerd zo objectief mogelijk te luisteren. Inderdaad werden er ook moeilijke of zware verhalen over Aad verteld, sommige heb ik bewust niet in de film verwerkt. Ik hoop in mijn werk altijd een beroep te kunnen doen op het inlevingsvermogen van de kijker. Als iemand vertelt ‘je kunt je wel voorstellen hoe de avond is geëindigd…’ dan is dat voldoende.’

Hoe was het om al jouw ooms en tantes zo intens te spreken over zulke persoonlijke onderwerpen?
‘Vanaf het begin had ik een enorm verantwoordelijkheidsgevoel en was het daarom behoorlijk spannend om deze film te maken. Tijdens het draaien vroeg ik mijn familie naar iets waar hen nog nooit eerder naar was gevraagd. Ik zag zeven hele bijzondere mensen die zich enorm kwetsbaar opstelden. De ene ontploft, een ander implodeert of iemand wordt heel emotioneel. Ik ben er zelf ook enorm emotioneel van geworden, het heeft me heel erg geraakt.’

'Later in het gesprek besefte ik dat het om familie gaat, toen kwam het drie keer zo hard aan'

Zorba Huisman

Wil je daar meer over vertellen?
‘Deze mensen hebben mij al mijn hele leven meegemaakt. Mijn moeder kent alle dagen van mijn bestaan, omgekeerd is dat niet het geval. Opeens stond ik daar heel erg bij stil, een raar besef van tijd overkwam me. Ik ontdekte een pijnlijke kant van haar leven waar ik nog niet eerder over had gehoord.

Het duurde ook even voordat die verhalen echt bij mij waren ingedaald. Dat was heel gek. Op het moment dat ik het hoorde was het ‘gewoon’ een verhaal dat me schokte en raakte. Later in het gesprek besefte ik dat het om familie gaat, toen kwam het drie keer zo hard aan.’

Durfde je wel alles te vragen?
‘Mijn ooms en tantes zijn zelf echt begonnen met vertellen. En op een gegeven moment hadden we gewoon een gesprek. Je moet dan je angst loslaten want je wilt alles op beeld krijgen. In de montage kun je je dan wel weer zorgen maken of je niet te ver gaat, of het niet te veel is. We hebben wel een paar keer gepauzeerd tijdens het draaien, natuurlijk. En gelukkig hadden we een heel vertrouwd team, dat voelde erg veilig.’

Hoe reageerde je familie op de film?
‘Iedereen was heel erg enthousiast, en ook geëmotioneerd. Het was voor hen denk ik ook wel bijzonder: je bent altijd ‘het kind van’ maar toch heeft nooit iemand gevraagd ‘hoe was dat eigenlijk voor jou?’ En nu, vijftig jaar na de dood van hun vader, gebeurt dat toch.’

Jouw vorige film (Claming to be the Original) ging over jouw moeder. Nu een film over jouw opa en zijn nalatenschap. Wat wil je met de films over jouw familie aan de kijker laten zien?
‘Ik hoop een verhaal over nalatenschap en omgang met dat wat je overkomt - het lot - te vertellen. Die thema's fascineren mij op dit punt in mijn makerschap enorm: wat laat je achter? Kinderen zijn evengoed deel van nalatenschap, maar als ik om me heen kijk lijkt het alsof we dat vergeten. In deze tijd vinden we het heel belangrijk om ons te profileren als authentiek individu, we zijn altijd bezig met succes en het vinden van geluk. Soms vergis ik me daar ook zelf in, dan sta er ik niet bij stil dat familie óók iets is wat je achter laat, dat je je familie ook moet voeden en omarmen. Er is veel meer in het leven dan naam en carrière.’

'Deze film is een boodschap van de zeven kinderen aan hun vader, ik ben slechts het medium'

Zorba Huisman

Waarom ben je zelf niet zichtbaar in de film?
‘Ik ben als het ware in de vertelvorm aanwezig, ik word soms aangesproken achter de camera: ‘jouw opa’ wordt er dan gezegd. Dat vond ik genoeg. Ik ben zo wel ‘achter de schermen’ aanwezig maar ben geen afleidende factor. Net als mijn broer trouwens, hij verzorgde de muziek voor de film. Deze film is een boodschap van de zeven kinderen aan hun vader, ik ben slechts het medium.’

Wat denk je dat jouw opa jou heeft nagelaten?
‘Ik denk dat we heel erg hetzelfde temperament hebben, ik kan niet echt exploderen van woede maar ik kan wel echt ergens door geraakt worden. Ook delen we een enorm gevoel van rechtvaardigheid. Voor de buitenwereld was Aad heel rechtvaardig, daarvoor kon hij zich ontiegelijk inspannen. En ook in de manier van uiten herken ik mezelf: hij uitte zich via zijn kunst, ik doe dat ook. En het gevoel wat hij wist over te brengen, dat wil ik ook overbrengen, maar dan via theater en film. En hij heeft me, natuurlijk, een geweldige moeder nagelaten!’

Brieven aan de hemel is onderdeel van het project Aad de Haas – 100 jaar. Een samenwerkingsverband tussen SCHUNCK Museum in Heerlen, het Limburgs Museum in Venlo en Chabot Museum in Rotterdam ter ere van het 100 jarige jubileum van de markante, non-conformistische Limburgse kunstenaar met Rotterdamse roots: Aad de Haas.
‘In het museum van Heerlen hangt nu echt een volwaardige Aad, een volwaardig mens. En ik hoop dat mijn film daarbij een aanvulling biedt. Ik vind het echt een eer dat mijn werk tussen opa’s werk mag hangen. In een compleet ander medium, maar ik ben er wel.’

Meer Makers van Morgen films