2Doc:

De hoofdvrouw

KRO-NCRV

2Doc:

De hoofdvrouw

KRO-NCRV

Als Marijke 8 jaar oud is verlaat haar moeder het gezin om zich aan te sluiten bij ‘De Gemeente Gods’, een sekte in Zuid-Holland. Een aantal jaren later wordt haar moeder opgepakt vanwege seksueel misbruik van jonge kinderen. Marijke blokkeerde haar moeder voor 30 jaar uit haar leven en is inmiddels zelf moeder van 3 kinderen. In De Hoofdvrouw gaat ze het gevecht aan met haar getroebleerde verleden.

‘De Gemeente Gods’, de leefgemeenschap onder leiding van de charismatische sekteleider Sipke Vrieswijk was van 1983-1992 gevestigd in een voormalig klooster in Velddriel. Aagje Folkerts, de moeder van Marijke, wordt al snel de ‘hoofdvrouw’, de belangrijkste vrouw in het gevolg van Vrieswijk. In 1997 worden Vrieswijk en Folkerts in Engeland gearresteerd en veroordeeld voor belastingontduiking en seksueel misbruik van minderjarigen. Ze worden veroordeeld tot TBS met dwangverpleging.

Regie: Hester Overmars (interview hieronder)

Een confrontatie met het verleden

Het idee voor de film ‘De hoofdvrouw’ van Hester Overmars, over de dochter van een berucht sektelid, is op een bijzondere manier ontstaan.

Regisseur Hester Overmars vertelt: “Marijke heeft mij opgezocht in plaats van andersom. Ze wilde heel graag haar verhaal vertellen, maar wist niet hoe. Ze kwam niet veel verder dan dat het over haar moeder ging en dat ze niet langer wilde zwijgen. Op de naam van haar moeder ben ik toen gaan googlen. De wikipedia pagina van Gemeente Gods wekte mijn interesse. Er bleek een grote strafzaak tegen de twee kopstukken van de Gemeente Gods, waaronder de moeder van Marijke, te zijn geweest. Toen hebben we samen besloten dat Marijke haar verhaal zou doen in een documentaire.”

Omdat het zo’n persoonlijk verhaal was, heeft Overmars de hoofdpersoon nauw betrokken bij het project: “Het is mijn film, maar het is Marijke's verhaal. Het wordt helemaal vanuit haar perspectief verteld. Tijdens het maakproces heb ik haar bijvoorbeeld montage versies laten zien. Dat hielp haar om haar eigen verhaal steeds beter te leren kennen. Natuurlijk is dat voor een maker spannend maar ik vond het toch ook geweldig, zo’n intense samenwerking.”

Close-up
Wat opvalt aan ‘De hoofdvrouw’ is hoe dicht er op de hoofdpersoon is gefilmd. Voor de lengte van 70 minuten is bijna uitsluitend Marijke in beeld. Hester Overmars liet zich voor die stijl van filmen inspireren door de film Son of Saul, die gaat over een Joodse concentratiekampgevangene in Auschwitz. “Ik vond dat een erg goede film. Wat sterk werkt is dat het gevoel van de hoofdpersoon wordt overgedragen op de kijker. Mijn film volgt ook echt het verhaal van Marijke vanuit haar perspectief. De stijl moest dat reflecteren.”

Onherkenbaar
Behalve Marijke zijn alle personages onherkenbaar in beeld gebracht, terwijl hun stem, op de moeder na, onbewerkt bleef. Dit had volgens de regisseur verschillende redenen: “Ik wist dat de drempel om aan de film mee te werken hoger zou zijn als ik mensen herkenbaar in beeld wilde brengen. Ik wilde ook niet een deel van de mensen onherkenbaar maken. Uiteindelijk heb ik dit probleem zo kunnen oplossen in de stijl van de documentaire door iedereen op Marijke na buiten beeld of out of focus te houden.”

De confrontatie
Aan het eind van de documentaire confronteert Marijke eindelijk haar moeder. “Ik wist niet echt wat er zou gaan gebeuren tijdens de confrontatie met de moeder van Marijke. Het worst case scenario was ‘wat als het nou heel wezenloos blijft?’ Dat was eigenlijk ook het geval. We hadden er rekening mee gehouden, maar toch bleven we hopen op iets anders. Tijdens het gesprek begon ik er ook steeds meer naar te verlangen dat Marijke meer boosheid op tafel zou gooien. Maar uiteindelijk hebben buitenstaanders zoals ik, en ook de meeste kijkers, geen idee hoe het is om zo’n geschiedenis te hebben. De grote klap die Marijke uitdeelt is natuurlijk wel de film zelf. Daarmee breekt ze ook met alle normen die haar milieu zo eigen zijn, zoals ‘zwijgen en met de mantel der liefde bedekken’. Daar doet ze in ieder geval niet meer aan mee.”

"Het worst case scenario was ‘wat als het nou heel wezenloos blijft?’ Dat was eigenlijk ook het geval."

Hester Overmars

Niet iedereen krijgt zijn verdiende loon
“Marijke’s moeder kwam niet echt tot inkeer en werd niet volledig geconfronteerd met het effect van haar daden. In een speelfilm zou dat misschien wel gebeuren. Ik vind dit einde dan misschien frustrerend maar tegelijkertijd vind ik het ook op een goede manier heel erg documentair. Niet iedereen komt uiteindelijk tot inkeer na zo’n confrontatie. De sekteleider, Vrieswijk, loopt ook weer vrij rond en is nog steeds profeet, na zoveel jaar gevangenisstraf en tbs. Marijke’s moeder heeft gelukkig geen contact meer met Vrieswijk, maar is ervan overtuigd dat al haar zonden vergeven zijn, terwijl Marijke daar nog wel wat vraagtekens bij heeft. Iedereen leeft zo in zijn eigen verhaal.”

"De grote klap die Marijke uitdeelt is natuurlijk wel de film zelf."

Hester Overmars

Na de confrontatie
De confrontatie met haar moeder leidde niet naar een ‘eind goed, al goed’ situatie, maar zo is het leven, meent Overmars: “Na de confrontatie-scene aan het einde van de film heeft Marijke haar moeder niet meer gezien. Ze waardeerde dat haar moeder antwoord op haar vragen wilde geven, maar of ze het contact nog zal herstellen heeft tot nu toe een open einde. Dit soort dingen laten zich niet zomaar oplossen.”

Marijke’s zus heeft nog wel contact hun moeder. Volgens Overmars kan het leeftijdsverschil daar een rol in hebben gespeeld: “Marijke is 2 jaar jonger dan de zus en dat kan als het gaat om de perceptie van de jeugd enorm schelen. In hun jeugd was de zus veel opstandiger dan Marijke. Nu lijken die rollen een beetje omgedraaid. Wat wel een goede bijwerking is van de film is, is dat de zussen het nu juist beter met elkaar lijken te kunnen vinden. Alsof het ze heeft geholpen het verhaal van hun traumatische achtergrond met elkaar te kunnen delen. Ik vond het groots van de zus, dat ze Marijke zo veel ruimte voor het project gaf en volledig achter het eindresultaat ging staan. Dat was mooi om mee te maken.”