Leonard Retel Helmrich

, Maker van de maand

Leonard Retel Helmrich won verschillende grote prijzen met zijn prachtige drieluik over veranderingen in Indonesië. Die veranderingen filmde hij door de ogen van een Indonesisch gezin over een periode van twaalf jaar. Hij vindt dat bij documentaire, te allen tijde, de vorm boven de inhoud moet gaan. Vanuit deze gedachte ontwikkelde hij zijn eigen filmtechniek en bracht hij eigen camera-producten op de markt.

Door Daan Hooghiemstra

Leonard Retel Helmrich (59) vindt de vorm zelfs zo belangrijk dat hij een inhoudelijk goede scene niet draait als hij geen inspiratie heeft voor de cameravoering. Zijn boodschap ís het camerawerk. “Documentaire maken is een kunstvorm en net als in andere kunstvormen staat de visie van de maker centraal. Je gaat ook niet naar de opera Carmen om de inhoud, maar om de uitvoering.”

“Documentaires en speelfilm worden vooral op de inhoud beoordeeld. Zolang dit het geval is, zijn de twee geen geaccepteerde kunstvormen.” Dit is niet het grootste probleem, het gaat vooral aan de boodschap die het publiek ontleent aan beeld en verhaal. “Objectiviteit bestaat niet en hoe eerder dit duidelijk is bij het publiek, hoe beter”, vindt hij. “Dan worden mensen ook minder snel belazerd door de vorm waarin een verhaal is gegoten.”
 

"Objectiviteit bestaat niet en hoe eerder dit duidelijk is bij het publiek, hoe beter."

Leonard Retel Helmrich

De documentairemaker studeerde aan de Nederlandse Filmacademie regie, scenario en montage voor speelfilm, maar stapte na zijn opleiding over op documentaire. “Ik groeide op in de jaren zestig en zeventig. Films die toen actueel en box office waren, hadden allemaal een sociale en politieke lading”, vertelt hij. “Maar toen ik van de filmacademie af kwam viel de Muur al snel en had het grote publiek, door het einde van de Koude Oorlog, geen interesse meer voor dit soort onderwerpen. Toch wilde ik dit soort verhalen vertellen, dus stapte ik over op documentaire.”

Als student keek Retel Helmrich bijna alle films die in de bioscoop draaiden. “Al snel kwam ik erachter dat bij de ‘klassiekers’ de cinematografie ook op een hoog plan stond. Vooral omdat de camera een bepaalde vrijheid had door mee te bewegen. Toen bedacht ik dat de essentie van film ligt in de beweging van de camera.”

Single Shot Cinema

In de films van de 55-jarige maker staat de beweging van de camera dus centraal. Dit moet je vrij letterlijk nemen. De maker denkt vanuit het shot, niet de montage, maar wel vanuit verschillende camerastandpunten binnen één enkel shot. Hij stelt geen vragen en gebruikt geen voice overs. Dit noemt hij Single Shot Cinema.

Hierbij moet je als cameraman dus snel kunnen reageren op de situatie, maar dit vindt Retel Helmrich juist een voordeel. “Bij film ontkom je er niet aan om shots te gebruiken, maar als je van tevoren bedenkt wat de hoeken moeten zijn, loop je vaak vast omdat er in het moment niks meer kan veranderen”, meent Retel Helmrich. “Als je intuïtief filmt, zul je merken dat je veel meer vrijheid hebt in de montage.”

Daarom maakt hij onderscheid tussen het fysieke- en het emotionele point of view. De eerste film van Retel Helmrich waarbij het echt lukte om deze techniek toe te passen was 'De stand van de zon' (2001), het eerste deel van zijn drieluik over Indonesië.
 

Het emotionele ‘point of view’

“Je moet er in principe vanuit gaan, wanneer je een gebeurtenis filmt, dat alle elementen met elkaar verbonden zijn”, vindt hij. Het gaat er uiteindelijk om een gevoel of visie over te dragen op de kijker. Dit doe je door middel van de cameravoering. “Wanneer je intuïtief filmt bedenk je niet waarom je in een bepaalde situatie laag vanuit een hoek wil filmen, je doet het gewoon.”

Het gaat hierbij niet om het fysieke standpunt dat een filmmaker inneemt, maar om de vraag hoe je je als filmmaker voelt bij de situatie. Helmrich verduidelijkt dit met een voorbeeld. “Als jij een ongeluk op straat ziet gebeuren, is dat een traumatische gebeurtenis. Als jij dit drama van vijftig meter afstand ziet gebeuren, herinner je je de gebeurtenis niet vanuit jouw werkelijke perspectief, maar je ziet relaties tussen de onderdelen. Wellicht close-ups van een gedeukte auto en het gewonde lichaam. In één shot en in één beweging. Daarom probeer ik dat ook zo vast te leggen.”
 

Een blik van verstandhouding

Je vraagt nooit of je iemand mag filmen. Je doet dat via non-verbale communicatie. “Iemand besluit in a blink of an eye of je diegene mag filmen of niet. Je drukt dus met je lichaamstaal uit dat je empathie hebt met de persoon die je filmt.”

De fotograaf Henri Cartier-Bresson (1908-2004) zei al dat wanneer mensen in de camera kijken, je te ver weg staat. Dit klopt volgens Retel Helmrich. “Ik wil onzichtbaar zijn voor de mensen die ik film, maar ook voor de mensen die de film zien.”

Als assistent regisseur was Retel Helmrich betrokken bij de film Odyssée d'Amour (1987) van Pim de la Parra. Door een onderwaterscene kreeg de maker inspiratie voor een driedimensionaliteit in Stand van de Maan.

 “Je moet zorgen voor een samensmelting van aura’s.”

Leonard Retel Helmrich

“Daarom probeer ik zo min mogelijk pan-bewegingen te maken, maar ik maak orbitale bewegingen. Ik cirkel om mijn onderwerp heen.” Op die manier zorgt Retel Helmrich dat het volgende onderwerp dat hij wil filmen in relatie staat tot een eerder door hem gefilmd onderwerp. Door de beweging zijn de twee even samen in beeld. De filmmaker trekt de vergelijking met een satelliet die van planeet naar planeet gaat door gebruik te maken van de zwaartekracht. “Bij een dramatische situatie trek ik automatisch naar de persoon die het meest betrokken is bij dit drama, met deze techniek voorkom je ook dat bijfiguren in de camera kijken.”

Technische hulpmiddelen zijn voor Leonard Retel Helmrich alleen maar nuttig als ze hem helpen om dichter bij zijn intuïtie te komen. Hij leerde dit van de onlangs overleden Nederlandse poppenspeler Feike Boschma. “Hij kon als geen ander lapjes stof tot leven brengen, maar dit lukte hem alleen als hij zelf echt geloofde dat ze leefden. Het is een metafysisch iets dat je ergens je gevoel in kan leggen en dat het publiek daardoor hetzelfde gevoel krijgt.”
 

De techniek

Leonard Retel Helmrich kon zijn stijl pas echt ontwikkelen in de jaren negentig, toen de kleine, makkelijk draagbare DV-camera’s op de markt kwamen. Hij ontwikkelde meerdere hulpmiddelen – zoals de Orbit en de cameraconstructie Steadywing – uit een behoefte om vrijer te kunnen filmen.

Zo ontstond de Orbit tijdens het filmen van het rennende jongentje in Stand van de Sterren (2010). “Als ik gewoon achter hem aan zou rennen, dan zou het beeld gaan schokken en dat zou naar mij als cameraman verwijzen. Dat is natuurlijk niet de bedoeling. Vandaar dat ik de Orbit maakte zodat ik het op een intuïtieve maar toch stabiele manier kon filmen. Ik wilde het verhaal vertellen van een jongentje die wilde vliegen, weg uit de nauwe straatjes en weg uit die maatschappij.”
 

Indonesië

In 1990 gaat Retel Helmrich, op zijn dertigste, voor het eerst naar Indonesië, waar hij vanaf dat moment voortdurend naar terug zal keren over een periode van twintig jaar. De laatste twaalf jaar volgde hij de familie Sjamsuddin voor zijn documentaire-drieluik.

Zijn uitgangspunt in deze trilogie was de veranderingen in Indonesië vast te leggen door de ogen van deze familie. In elke scene moesten ten minste één van de drie thema’s zitten die op dat moment in het land speelden. “Ik ging pas draaien als een situatie te maken had met religie, politiek of economie. Dit is een perspectief waardoor je het verhaal verder helemaal open laat.”
 

Een scenario voor een documentaire moet volgens Retel Helmrich niet meer dan een plan zijn om iets te onderzoeken. “Het einde moet je tijdens het filmen open houden. Daarom begin ik ook al tijdens de research te draaien.”

Je moet er ook open voor staan dat je verhaal een onverwachte wending neemt of dat je hypothese onderuit wordt gehaald. Dit gebeurde Retel Helmrich bij Vlucht uit de Hemel (2003) waarin de maker een jongen volgt die door zijn ouders in een mosliminternaat wordt gezet en uiteindelijk wegvlucht.

“Aanvankelijk wilde ik een positief beeld van de Islam in Indonesië geven en laten zien dat het daar een open godsdienst was. Maar ik moest mijn beeld bijstellen toen ik erachter kwam dat die jongens daar Bin Laden en Saddam Hoessein verheerlijkten en ze me vertelden dat ze de plaatselijke bioscoop in brand hadden gestoken.”

Ook de vorm houdt Retel Helmrich open. Hoewel interviews en voice-over niet geschikt zijn voor zijn werkwijze, zweert hij ze niet af. “Wanneer voice-overs goed worden gedaan vind ik ze fantastisch, kijk naar de manier waarop Stanley Kubrick ze gebruikte.” Toch zijn de documentairetips van de maker voornamelijk films die meer in zijn straatje passen. Behalve de documentaire Buitenkampers van Hetty Naaijkens. Retel Helmrich: “Met haar manier van interviewen laat ze mensen zich volledig bloot laten geven. Dit is iets wat ik niet op deze manier zou kunnen.”

Bekijk alle tips van Leonard Helmrich Retel