Peter en Petra Lataster: samen één regisseur

Wieneke van Koppen

November 2016 ging de veelbesproken film ‘De kinderen van juf Kiet’ van Peter Lataster en Petra Lataster-Cszich in première. De makers van deze documentaire maken al decennia prijswinnende films over belangrijke, maatschappelijke kwesties. Wat drijft de makers?

Hoe begonnen filmmakers Petra en Peter Lataster?

In de jaren zeventig leerden Peter en Petra elkaar kennen op de Hochschule für Film und Fernsehen in Potsdam (Duitsland). Op deze filmacademie waren zij met verschillende motieven beland. Peter Lataster, de zoon van kunstschilder Ger Lataster en fotografe Hermine van Hall, is als vanzelfsprekend opgegroeid met kunst. ‘’Bij ons thuis was het heel normaal om veel naar kunst te kijken en daarover te praten.’’ Toen Peter een jaar of dertien was, keek hij heel veel spannende films. ‘’Film en fotografie vond ik  onder andere door de invloed van mijn moeder en andere fotografen die bij ons thuis over de vloer kwamen al vanaf jonge leeftijd heel interessant. Ik schreef mij in op de filmacademie waar ik werd opgeleid als cameraman.’’

Petra leerde hij daar kennen omdat ze een carrière als schrijver ambieerde. Hoe ze met een schrijversambitie op de filmacademie terecht kwam? ‘’Al toen ik een jaar of acht à negen was, ik woonde toen in Dessau (Duitsland), wilde ik heel graag schrijver worden. De vraag was alleen nog hoe. Als puber werd mij verteld dat je met een baan als scenarioschrijver in je levensonderhoud kon voorzien dus besloot ik naar de filmacademie te gaan. Hier filmde ik met Peter, die toen nog niet mijn man was, en andere vrienden. Dat vond ik zo leuk dat ik zin kreeg om nog veel meer films te maken.’’ Na het afronden van de filmacademie maakten Peter en Petra in 1991 gezamenlijk hun eerste film, De Bekoring, over Peters grootvader, beeldhouwer en verzetsman Frits van Hall. ‘’Sinds het maken van deze film stond voor ons vast dat we een uitstekend filmteam zijn.’’

De bekoring

Een portret van de beeldhouwer en verzetsman Frits van Hall (1899-1945) uit Amsterdam, van zijn kleinzoon Peter Lataster en Petra Lataster-Czisch. Frits van Hall raakte bekend door het Van Heutsz-monument in Amsterdam en bleek een voortrekkersfunctie gespeeld te hebben in het kunstenaarsverzet.

‘’Sinds het maken van ''De bekoring'' stond voor ons vast dat we een uitstekend filmteam zijn.’’

Petra Lataster

Hoe werken de filmmakers samen?

De films van de Latasters gaan vaak over maatschappelijke onderwerpen, waarbij de hoofdpersonen ook tijdens hun dieptepunten met respect geportretteerd worden. ‘’Als je op een waarachtige en liefdevolle manier met mensen omgaat, openen ze zich voor je’’ vertelt Petra over hun betrokken werkwijze. ‘’Dat kan als er een wederzijdse belangstelling en genegenheid is tussen hoofdpersoon en maker. We werken niet met mensen als we niet van ze houden.’’ Zij en Peter maken alleen op deze manier films. Petra voegt toe: ‘’Dat we zelf alleen zo werken, sluit niet uit dat ik het wel belangrijk vind dat andere makers goede films maken zonder die genegenheid voor hun hoofdpersonen.’’

De makers zeggen regelmatig dat ze samen één regisseur zijn. ‘’Wanneer mensen ons kort meemaken denken ze wel eens dat er een vaste rolverdeling is, waarbij de een of de ander altijd de leiding heeft, maar onze rolverdeling wisselt.’’ Dat wisselt zelfs tijdens het filmen. ‘’Via tekens maken we dan aan elkaar duidelijk wat we willen doen.’’ Onze films worden beter doordat we samenwerken, vervolgt Peter. ‘’De kracht van onze samenwerking is dat we met belangstelling voor elkaar en ons onderwerp een film maken met dubbele intelligentie. We gaan samen voor de best mogelijke film.’’

Wij interesseren ons voor onderwerpen waar veel over wordt gediscussieerd. 'De kinderen van juf Kiet' is bijvoorbeeld ontstaan vanuit de discussies over burn-outs onder leraren en hun lage salarissen.

Peter Lataster

Waarom maken De Latasters de films die ze maken?

De onderwerpen waarmee Peter en Petra werken, vinden zij intuïtief op basis van wat ze in hun eigen leven tegenkomen, maar ook door dagelijks de krant te lezen. ‘’Als we een idee voor een film hebben, vragen we onszelf af of het onderwerp alleen ons raakt, of een grote groep mensen. Wanneer het eerste het geval is, vervalt het onderwerp.’’ Peter en Petra interesseren zich voor onderwerpen waar veel over wordt gediscussieerd. De kinderen van juf Kiet is bijvoorbeeld ontstaan vanuit de discussies over burn-outs en salarissen van docenten en Als we het zouden weten is voortgekomen uit de kritiek op artsen die beslissen over het leven van vroeggeboren kinderen. ‘’Wij wilden weten en laten zien hoe deze artsen hun beslissingen maken.’’  

Met hun films hebben de makers als enige doel om een zo goed mogelijke film te maken: ‘’We hebben nooit agenda’s. Mensen mogen ermee doen wat ze willen. Het mooiste wat er kan gebeuren is dat ze erover gaan praten en dat de film ze raakt.’’ Verschillende van de films van de Latasters zijn nationaal en internationaal onderwerp van gesprek. De film Als we het zouden weten over de behandeling van doodzieke pasgeborenen wordt wereldwijd bekeken door neonatologen en filosofen. ‘’Momenteel wordt die film op Chinese universiteiten gebruikt om te discussiëren over ethiek.’’ Hun laatste film, De kinderen van juf Kiet is een bioscoopsucces, maar ook in de onderwijswereld heeft deze film veel impact. ‘’Er zijn in deze tijd ontzettend veel docenten met vluchtelingenkinderen in hun klas terwijl ze daar weinig ervaring of kennis over hebben. De kinderen van juf Kiet maakt het voor leraren makkelijker om te bespreken hoe ze om kunnen gaan met vluchtelingenkinderen in hun klassen.’’

Als we het zouden weten

Als we het zouden weten volgt maandenlang van zeer nabij hoe neonatologen en kinderartsen met grote betrokkenheid en toewijding doodzieke pasgeborenen behandelen. We zien de dagelijkse strijd die de artsen leveren met de ziekte, het lot en de ontoereikendheid van medische kennis.

Nederlandse kinderartsen zijn de enigen in de wereld die zich in het openbaar over deze gevoelige problematiek durven uit te spreken. En dat wordt ze niet overal in dank afgenomen. Het zogenaamde 'Gronings Protocol', waarin kinderarts Eduard Verhagen richtlijnen heeft vastgelegd die kunnen dienen bij gevallen van actieve levensbeëindiging, zorgde voor veel beroering en kritiek in buitenlandse media.

Hoe het jaren later met de hoofdpersonen gaat

In X jaar na Dato blikt Chris Kijne met de makers Peter & Petra Lataster en hoofdpersonen arts Henk ter Horst en moeder Hennie terug op de documentaire en op hun gemaakte keuzes.

Hoe film je een emotionele of pijnlijke situatie?

Wanneer Peter en Petra filmen, vinden ze het belangrijk dat ze rust uitstralen. ‘’We geloven in het harmoniemodel: als mensen zich op hun gemak voelen, laten ze zich zien zoals ze echt zijn. We hechten daar als documentairemakers heel veel waarde aan. Als je mensen de ruimte geeft om zichzelf te zijn, is jouw aanwezigheid zo minimaal mogelijk. Mensen vergeten de camera vaak als je een goede verstandhouding hebt. Tijdens heftige situaties filmen we door als er geen bezwaar gemaakt wordt. Dat neemt niet weg dat wij wel met de hoofdpersonen meeleven. Wat je op zo’n dag gefilmd hebt, laat je niet achter als je de deur uit loopt.’’ Hoofdpersonen vinden de camera’s niet problematisch, vertelt Peter. ‘’Bij onze films die regelmatig gaan over zware kwesties van leven en dood is het belangrijk dat de documentaire zin heeft voor beide partijen. Er moet een soort wederkerigheid zijn en het moet niet alleen een goede film voor ons zijn. Een van de vrouwen uit de documentaire Wakker in een boze droom, over vrouwen met borstkanker, kon met deze film bijvoorbeeld aan haar omgeving uitleggen wat zij doormaakte.’’

Hoewel mensen dit niet altijd bedenken voordat ze meedoen aan een documentaire, worden ze door deze films ook aangemoedigd om over zichzelf na te denken. In het geval van Verhalen van een rivier (1994) over inwoners in Dessau na de Wende, veroorzaakte dat een grote verandering. Petra: ‘’In Verhalen van een rivier filmden we een vrouw en een man wiens huwelijk op springen stond. Bij het bekijken van de film kon je daar echt niet omheen. We wilden dat ze dit eerst zelf, afzonderlijk van elkaar zouden zien en ze gaven beiden hun toestemming. Een halfjaar later belde de vrouw ons om half zes ’s ochtends op dat ze ging scheiden en dat de film hier een katalysator voor was geweest, ze was door de beelden na gaan denken over haar huwelijk. Wij waren de eerste die ze hierover op de hoogte bracht. ’’

Wakker in een boze droom

Een op de acht vrouwen krijgt borstkanker. Iedereen kent wel iemand die met deze levensbedreigende ziekte kampt. Wakker in een boze droom laat zien hoe drie vrouwen, Ingrid, Vicky en Sabrina en hun partners op verschillende manieren weer vat proberen te krijgen op het leven na de diagnose. Waar halen de vrouwen hun veerkracht vandaan? Uitgerekend in deze periode waar de steun van dierbaren hard nodig is komen relaties onder spanning te staan. Veel aandacht van de makers gaat dan ook naar de omstandigheden thuis. Wat krijgen kinderen mee van de bedreigende situatie? Kan de partner zich inleven in de angst om een borst te verliezen? Sabrina: “Soms red je het niet alleen. Maar hij praat wel goed hoor. Ik ben wel trots op hem daarin.”

Hebben de makers een film die hen het meest dierbaar is?

‘’Samen met Niet zonder jou, is De kinderen van juf Kiet voor mij het meest dierbaar. Niet zonder jou stond heel dichtbij omdat het over onze naasten, onze (schoon)ouders gaat.’’ Petra voegt over haar andere favoriet toe: ‘’Het was fantastisch om Kiet en de kinderen te filmen en we zijn tijdens het maken echt verliefd op ze geraakt.’’ Peter sluit zich daarbij aan. ‘’Je laatste film betekent eigenlijk altijd het meest voor je, maar De kinderen van juf Kiet is ook bijzonder voor ons omdat we inderdaad van Kiet en de kinderen zijn gaan houden. Onlangs zijn we weer langs geweest bij de kinderen om dvd’s langs te brengen en Kiet spreken we ook regelmatig. Over vier of vijf jaar willen we teruggaan voor een vervolg op de film.’’

Niet zonder jou

Het kunstenaarsechtpaar Ger Lataster en Hermine van Hall moet afscheid nemen van het leven en van elkaar. Kan liefde en de passie voor kunst hen door de moeilijkste periode van hun leven helpen? De documentaire toont hoe kunstschilder Ger en fotografe Hermine, twee uitermate autonoom denkende, wilskrachtige mensen met de beperkingen omgaan die ouderdom en ziekte met zich meebrengen. Niet zonder jou is een ode aan de liefde en aan de kracht van kunst. De documentaire van Petra Lataster-Czisch en Peter Lataster ontving in 2011 het Gouden Kalf voor Beste Lange Documentaire tijdens het Nederlands Filmfestival.

Wie of wat zijn de grootste inspiratiebronnen voor de films van de Latasters?

Inspiratie vinden de makers in van alles. Petra: ‘’Onlangs werd ik geïnspireerd door de Mariavespers van Claudio Monteverdi, maar dat kan ook door de tuin of een film gebeuren. Het is elke dag iets anders. Het leven is zo rijk en opwindend, als je je ogen openhoudt wordt je continu geïnspireerd.’’ Peter sluit zich daarbij aan: ‘’Johan van der Keuken, Frederick Wiseman, en Raymond Depardon zie ik als mijn voorbeelden, maar directe invloed hebben zij niet op mijn werk. In Wenen zag ik laatst tekeningen van Egon Schiele die zich in mijn hoofd vastbeten. Ik droeg ze de hele dag mee. Als filmmaker denk ik veel na over wat ik wil vangen met de camera en Egon Schieles’ beeld had daarom grote invloed.''