Het onherkenbaar in beeld brengen van karakters in een documentaire zorgt voor uitdagingen, zowel in het maakproces als vanuit ethisch perspectief. Documentairemakers gaan hier echter steeds creatiever mee om, van stemacteurs, tot animaties of zelfs deepfakes. Aan de hand van enkele baanbrekende documentaires schetst 2Doc.nl hoe regisseurs van de noodzaak van anonimiseren een deugd wisten te maken.

Nagesynchroniseerde werkelijkheid in 'Wij praten niet'

Blurren, vervormde stemmen of een zwart balkje: al jaren brengen documentairemakers hun hoofdpersonen waar nodig onherkenbaar in beeld. Het doel daarvan is vaak om bronnen te beschermen. Het anonimiseren stelt de personen in staat veilig hun verhaal te doen, terwijl de documentairemaker via deze methode alsnog kan onthullen wat anders niet aan het licht komt.

Regisseur Marjolein Busstra filmde voor haar documentaire ‘Wij praten niet’ (2022) therapiesessies van jongeren die veelvuldig seksueel zijn misbruikt. Ook bij haar personages, minderjarige jongeren, woog het belang van anonimiteit zwaar.

Tijdens de therapiesessies besloot Busstra daarom over de schouders van de jongeren te filmen zodat hun gezicht niet in beeld is. Daarbij kun je je afvragen of dat wel anoniem genoeg is. Tenslotte kunnen bekenden van de personen ze alsnog herkennen aan hun stem, kapsel of hoe ze bewegen.

Toch schuilt hier meer achter dan op het eerste oog te zien is.

Documentaires zijn een creatieve interpretatie van de werkelijkheid

Filmmaker John Grierson

Stemacteurs deden elk kuchje na

Busstra probeerde voor haar film in eerste instantie de echte stemmen van haar personages te vervormen, maar dit leidde te veel af van het verhaal. Na lang wikken en wegen besloot ze elke therapiesessie te ‘dubben’, oftewel nasynchroniseren. Ze hield castings voor stemacteurs en koos uiteindelijk die acteurs die elk kuchje, elke trilling in de stem en elke anekdote, op exact dezelfde manier als haar personage konden inspreken.

Deze geluidopnames legde ze vervolgens met hulp van een sounddesigner heel precies over de gefilmde scènes heen. Daarbij hield het nog niet op. De jongeren die Busstra filmde droegen pruiken en gekleurde lenzen tijdens de opnames.

Achter een ogenschijnlijk simpele scène blijkt dus een breed scala aan toegepaste technieken schuil te gaan.  

Creatieve interpretatie van de werkelijkheid

Filmmaker John Grierson, zei in zijn beroemde essay ‘The first principles of documentary’ : ‘Documentaires zijn een creatieve interpretatie van de werkelijkheid’. Het werd een veelgebruikte definitie van de filmvorm.  

Sommige critici zijn echter van mening dat de nadruk bij documentaires tegenwoordig te veel op het creatieve ligt, met de werkelijkheid als grootste slachtoffer. Hoe blijf je als documentairemaker trouw aan de verhalen van de mensen die je filmt, als je de werkelijkheid zoveel moet aanpassen? Bijvoorbeeld om personages te anonimiseren.

Daar worstelde Busstra het hele maakproces mee: ‘Ik wist niet zeker of het mensen zou raken. Aangezien de gezichten en daardoor de emoties van de personages niet te zien zijn en ook hun stemmen nagesynchroniseerd waren. Dit maakte mij bang dat het verhaal niet binnen zou komen bij de kijker.’

Tekst gaat door onder de afbeeldingen

Therapeuten als voorbeeld voor ons allemaal

Ook al zag Busstra het anonimiseren als een groot obstakel, het bracht haar film ook iets moois: ‘De zorgvuldig gecaste therapeuten fungeerden een beetje als spiegel voor de jongeren. Je zag dan misschien niet de emotie op hun gezichten, maar je hing wel aan de lippen van de therapeut.’

Door hier de focus op te leggen hoopt Busstra een boodschap over te brengen: ‘Hoe empathisch en open de therapeuten naar deze jongeren luisteren dient eigenlijk als voorbeeld voor ons allemaal. Zouden wij als maatschappij ooit kunnen luisteren zonder te oordelen?' 

Zo werd een schijnbaar obstakel in het maakproces van ‘Wij praten niet’ uiteindelijk een inhoudelijke aanvulling.

Intieme close-ups in 'Rusteloze zielen'

Ook regisseur Ingrid Kamerling vond in anonimiseren een cadeautje voor haar film. In ‘Rusteloze zielen’ (2020)  filmde zij tbs-patiënten. Hun identiteit mocht vanwege veiligheidsredenen niet worden onthuld.

Kamerling was echter ook op zoek naar intimiteit in haar documentaire. Ze wilde een kijkje bieden in het hoofd van haar personages, zodat de kijker hen beter begrijpt. Hoe kom je gevoelsmatig dichterbij personages als je ze niet eens volledig mag zien? Dan film je letterlijk dichterbij.

Kamerling filmde close-up shots van haar personages, zoals een oog, een hand en een mond. Dit maakte haar documentaire intiemer en zo werden de vereiste veligheidseisen een cadeau.

In haar interview met Noa Johannes in DocTalks licht Kamerling het maakproces verder toe. Ze vertelt dat een romp of een hand eigenlijk net zoveel zegt over iemand als een gezicht. Of soms zelfs meer.

Animaties in 'Flee'

Hoe maak je een film visueel aantrekkelijk als het verhaal zich in het verleden afspeelt, je een minimale hoeveelheid archiefbeeld hebt en je hoofdpersonage ook nog eens anoniem moet blijven?

Een cocktail van problemen, maar regisseur Jonas Poher Rasmussen van de geroemde documentaire 'Flee' (2021) vond de oplossing in animatie.

Rasmussen nam de regie over het verhaal van zijn goede vriend, die in de film Amin wordt genoemd. Amin vluchtte op jonge leeftijd vanuit Afghanistan en deelt nu, 25 jaar na zijn vlucht, zijn ervaringen.

Animatie maakt de docu universeel

Rasmussen voegde sounddessign toe om de geluidsopnames van zijn interview levendig te maken, zoals de nagespeelde stemmen van de familieleden en omgevingsgeluiden. Daarnaast liet hij de documentaire vrijwel volledig animeren door Mauricio Gonzalez-Aranda.

Ook voor Rasmussen schuilde er een voordeel in de noodzaak van het onherkenbaar maken van zijn hoofdpersonage: het enorm persoonlijke verhaal werd door animatie namelijk universeel.

Doordat je niet weet hoe Amin eruit ziet en de animaties veel aan de verbeelding overlaten, kan het worden toegepast op vluchtelingen met vergelijkbare verhalen.

Poëtische vermomming in 'Myanmar Diaries'

In het voorjaar van 2021 pleegde het leger van Myanmar een staatsgreep en zette de democratisch verkozen regeringspartij National League for Democracy buitenspel. Sindsdien blijft het leger op brute wijze aan de macht.

The Myanmar Film Collective wil met de film ‘Myanmar Diaries’ (2022) de gruwelijke werkelijkheid van Myanmarese burgers wereldwijd op de kaart zetten. Ze riskeren hiermee zelf slachtoffer te worden van agressie vanuit het leger. Als je op straat gezien wordt met een camera ben je je leven in Myanmar momenteel namelijk niet zeker.

De makers en hun personages moesten dus anoniem blijven. Daarom besloot het filmcollectief vanuit huis gefilmde poetische scènes af te wisselen met via Facebook verspreide videobeelden van agressie van het leger richting burgers.

Personages bleven anoniem door bijvoorbeeld een vuilniszak over het hoofd te dragen. Een andere scène laat zien hoe een van de personages het bloed van zijn handen afwast. Op deze wijze wist het collectief de huidige situatie te verbeelden in een videodagboek zonder al te veel gevaar te lopen.

Tijdens het Movies that Matter Festival 2022 zijn enkele leden van het collectief aanwezig en zullen onherkenbaar hun verhaal doen.

Deepfakes in 'Welcome to Chechnya'

Regisseur David France nam een enorm risico bij het maken van zijn documentaire ‘Welcome to Chechnya’ (2019). Hij besloot mee te gaan en te filmen terwijl een groep Russische activisten twee LHBTQIA+'ers het land uitsmokkelde.

In de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië zijn LHBTQIA+’ers hun leven niet zeker door een “zuiveringsoperatie” waarbij honderden van hen opgepakt en gemarteld worden in geheime gevangenissen.

David France filmde met zijn telefoon en een klein cameraatje twee mensen die deze gevaarlijke vluchtroute aflegde. Hij had niet de luxe van experimenteren met camerastandpunten. Hij filmde alles wat hij kon om deze hartverscheurende werkelijkheid vast te leggen.

Tot lang na de filmperiode dacht hij dat hij de beelden nooit zou kunnen publiceren. De hoofdpersonen lopen zodanig risico dat zelfs hun eigen ouders ze niet mogen herkennen op de beelden. Kun je achteraf nog de gezichten in zo’n mate onherkenbaar maken?

De deepfakes werken als het ware als digitale sluier

Ryan Laney, AI-artiest 'Welcome to Chechnya'

Van snapchatfilters tot deepfakes

France probeerde het op allerlei manieren, van blurren, tot animatie tot snapchatfilters, maar hij kwam maar niet tot een balans waarbij zijn personages genoeg waren beschermd en tegelijkertijd de emotie in hun verhaal sterk overkwam.

Uiteindelijk kwam hij tot de oplossing: deepfakes. Een softwaretechniek waarmee je nepbeelden kunt maken die bijna niet van echt te onderscheiden zijn.

Tekst gaat door onder de afbeeldingen

De gezichten op deze beelden uit 'Welcome to Chechnya' zijn dus niet echt maar deepfakes. Zie jij het verschil?

De kijker ziet amper verschil

Met de hulp van AI-artiest Ryan Laney legde France in de montage andere gezichten over de gezichten van zijn hoofdpersonages heen. Hiervoor benaderde hij LHBTQIA+-activisten uit New York, zij stonden hun gezicht als het ware af voor het hogere doel van deze film.

De oplettende kijker ziet vrijwel geen verschil tussen een deepfake en een echt gezicht, behalve een waas rond de contouren van het hoofd en soms een rare beweging van de huid.

De techniek heeft de afgelopen jaren een redelijk negatieve reputatie opgebouwd, zo wordt het regelmatig ingezet om deepfake news te creëren. Doordat het nu wordt ingezet om personages als het ware een ‘digitale sluier’ te geven, zoals Laney het noemt en ze hiermee dus te anonimiseren, krijgt de technologische ontwikkeling plots een positievere draai.

Meer weten over de deepfakes in ‘Welcome to Chechnya’? Kijk het fragment uit de DocTalks met regisseur David France:

Tekst gaat door onder de video

Toestemming en regulatie

Wel brengt het een nieuw ethisch dilemma met zich mee op het gebied van instemming, want wiens gezicht plak je over de beelden heen? En in hoeverre moet er meer regelgeving komen zodat deepfake-artiesten niet zomaar jouw gezicht kunnen plakken op beeld wat jij niet bent?

Dit zal komende jaren een ethische discussie zijn die gevoerd moet worden, maar ook hier zullen de filmmakers van de toekomst ongetwijfeld een creatieve oplossing voor vinden.