In interactieve documentaire is de kijker ook auteur, zegt IDFA-eregast Jonathan Harris

, Jasmijn Missler

Dit jaar nodigt IDFA voor het eerst geen traditionele filmmaker, maar een internetkunstenaar uit als eregast. Jonathan Harris staat bekend om interactieve projecten als I Love Your Work en The Whale Hunt. Zijn meest invloedrijke werk wordt tentoongesteld als onderdeel van DocLab: een ode aan experimentele documentaires in het digitale tijdperk, die de grens tussen onze fysieke en virtuele realiteit opzoeken. Hoe herdefiniëren makers als Jonathan Harris het genre documentaire?

Een portret van de digitale mens

De Brakke Grond is tijdens IDFA het toneel van Uncharted Rituals, een tentoonstelling gevuld met interactieve VR-films, -games, datavisualisaties en meer digitale mediakunstwerken. Bezoekers worden een nieuwe wereld ingezogen, waar mens en machine steeds meer op elkaar beginnen te lijken. “Elk tijdvak kent zijn media die ons leven op dat moment vormgeven,” vertelt Harris. Voor hem was de stap van programmeur naar kunstenaar een voor de hand liggende: “Als dit de jaren ’80 waren geweest, had ik misschien voor televisie gekozen om een verhaal te vertellen, en in de jaren ’50 waarschijnlijk voor radio.”

Op dit moment is het internet daarentegen ons voornaamste communicatiemiddel. Eind jaren ’90 groeien de mogelijkheden van het wereldwijde web razendsnel, en sindsdien speelt ons leven zich meer en meer online af. Harris wil deze online wereld onderzoeken en portretteren, en coderen is voor hem een natuurlijke manier om dit te doen. Zo verzamelt zijn project We Feel Fine elke paar minuten blogberichten die de woorden ‘ik voel’ bevatten: ‘ik voel me enthousiast’, ‘ik voel me verdrietig’, ‘ik voel me een mislukking.’ Het resultaat is een alsmaar groeiende databank van emoties. Harris wil zodoende data tot leven brengen en de menselijke verhalen die erin besloten liggen, ontdekken.

Harris voelde zich in de eerste instantie aangetrokken tot het internet, omdat het op een open, vrije speeltuin leek: “Er was geen poortwachter of eindredacteur wiens toestemming je moest hebben om iets te kunnen plaatsen.” Dit gaf een ongekende vrijheid om te experimenteren. Projecten zoals We Feel Fine en Cowbird nodigen de kijker dan ook uit om zelf bij te dragen aan het eindproduct. Daarmee is Harris misschien niet de enige auteur van zijn werk.

"In interactieve projecten heeft de kijker telkens weer een unieke ervaring, omdat je deze zelf stuurt."

De ervaring is uniek omdat je deze zelf stuurt

Wat de interactieve projecten van DocLab zo fascinerend maakt, is dat iedere kijker telkens weer een unieke ervaring heeft, legt Harris uit: “Dit in tegenstelling tot een traditionele documentairefilm, waar je op start drukt, achterover leunt en van begin tot eind iedere keer precies hetzelfde ziet.” In interactieve projecten kunnen kijkers zelf door de ruimte navigeren. De VR cinema in De Brakke Grond is hier misschien wel het beste voorbeeld van. In plaats van een bioscoopzaal waar het publiek gezamenlijk op het grote doek gefixeerd is, kijkt ieder van hen met een VR-bril in het rond. Een korte 360-graden docu als Bloodless, over de tragische moord op een Zuid-Koreaanse sekswerker door een Amerikaanse soldaat, speelt dan ook nadrukkelijk met perspectief. Als kijker word je meegenomen in een beklemmend doolhof van neonverlichte straten, waar elk geluid in de verte zorgen baart en je zodoende tot de laatste minuut in spanning houdt.

Omdat de kijker de ervaring gedeeltelijk zelf stuurt, komt het dichter bij de ‘echte’ wereld, vindt Harris. Het is niet iets dat ons passief overkomt: “We maken keuzes die bepaalde consequenties hebben, en voelen ons daardoor mede verantwoordelijk voor de ervaring die we deels zelf vormgeven.” Waarschijnlijk herken je het gevoel wanneer je een film kijkt en je eigen persoon vergeet, omdat je volledig opgaat in het verhaal. Dat gevoel is evengoed waardevol, maar compleet verschillend van een interactieve documentaire: “Je hebt het gevoel de bestuurder te zijn die voortdurend door de ruimte moet navigeren. Je bent je daarom bewuster van wat er gebeurt, terwijl het gebeurt,” concludeert Harris.

"In feite ben je als maker van webprojecten constant in strijd met alle tabbladen die de gebruiker nog open heeft staan."

Op zoek naar diepgang in een gefragmenteerd medialandschap

Waar Harris aanvankelijk het digitale medium omarmt, is hij later in zijn loopbaan sceptischer geworden. Het vrije internet wordt gedomineerd door enkele commerciële partijen zoals Facebook en Google, en tegelijkertijd is onze aandacht verdeelder dan ooit: “In feite ben je als maker van webprojecten constant in strijd met e-mail, Twitter, Instagram en alle andere mogelijke tabbladen die de gebruiker nog open heeft staan.” In plaats van een bioscoopzaal waar je anderhalf uur je volledige aandacht aan een film schenkt, bestaat het medialandschap uit kleine stukjes gefragmenteerde informatie met weinig diepgang, vindt Harris. In zijn meest recente Network Effect krijgt je slechts minutenlang de tijd om een schijnbaar eindeloze toevoer aan online video-, audio- en tekstfragmenten te consumeren. ‘Your time here is limited,’ staat rechts bovenin, terwijl de timer blijft tikken. Als kijker bekruipt je een onbehaaglijk gevoel: er is te veel te zien en te weinig tijd. “Dat is de bedoeling, het vervult je op geen enkele manier en zal je met een leeg gevoel achterlaten.”

Ondanks zijn groeiende scepsis, is er volgens de kunstenaar toch nog hoop. Volgens Harris worden we bewuster van hoe we met technologie omgaan: “We ontgroeien ons blinde enthousiasme voor online diensten en worden kritischer.” Dat betekent volgens hem niet dat Facebook en Google voor dood zijn opgeschreven, integendeel, we zullen het blijven gebruiken en het internet zal zich tevens blijven ontwikkelen. Zolang we maar kritisch blijven wordt het voor ons simpelweg een instrument, net zoals vele andere gereedschappen, stelt Harris: “We gebruiken een hamer als we die nodig hebben en bergen deze daarna weer op, maar hij neemt ons leven niet over.” Waar deze grens precies ligt, wil IDFA DocLab met Uncharted Rituals onderzoeken. Hoe lijken mens en machine steeds meer op elkaar, maar hoe ook niet? Welke rol willen we dat technologie speelt in ons leven? En bovendien: hoe kunnen we op nieuwe manieren menselijke verhalen vertellen, die wellicht tastbaarder lijken dan ooit?