Premiere Zwart als Roet

Veel mensen om mij heen, ook op de redactie van NPO Doc, hebben niet zo’n boodschap aan de Pietendiscussie. Maar als je kinderen hebt op een ‘zwarte’ basisschool, zoals ik, dan kun je er niet omheen. Miriam Tuinfort, de moeder van een vriendje van mijn 5-jarige zoontje, heeft voorouders die slaven waren en zij is groot tegenstander van de traditionele Zwarte Piet.

Door Neeltje Pavicic - Van der Haak

Samen met een aantal andere ouders heeft Miriam ervoor gezorgd dat de Pieten die dit jaar bij ons op school komen, 'roetvegen' hebben. Toen ik hoorde dat de documentaire Zwart als roet van Sunny Bergman op IDFA in première zou gaan, sprak ik met Miriam af om daar samen naartoe te gaan.

Gisteren (27 november) was het zo ver. Tuschinski 1 is helemaal uitverkocht. Er zijn veel meer witte dan donkere mensen. Miriam herkent een aantal van hen van anti-Pietendemonstraties. Andrew Makkinga, die voor NPO Doc de serie The Road to IDFA presenteert, opent de avond. Op verzoek van Sunny Bergman geeft rapper Akwasi, die al lang actievoert tegen het fenomeen Zwarte Piet, vooraf aan de film een klein optreden. Producent Monique Busman (De Familie, het bedrijf van Michiel van Erp) zegt dat ze hoop dat er ook mensen in de zaal zitten die voor Zwarte Piet zijn of nog geen mening hebben. Ze vertelt ook dat zij aan het begin van dit project niet tegen Zwarte Piet was, en nu wél wil dat Piet aangepast wordt – maar dat zij in haar familie de enige is die er zo over denkt. Barbara Truyen, hoofd documentaires bij de VPRO, zegt dat ze heel blij is dat de VPRO met deze documentaire ethische grenzen en discussie opzoekt, zoals deze omroep dat graag doet. Maar zoveel crisismanagement als de afgelopen weken nodig was [met onder andere de arrestatie van Sunny bij de intocht van Sinterklaas in Gouda, red.], dat is iets wat zelfs de VPRO niet gewend is.

Tijdens de film wordt veel gelachen. De scène waarin mensen in Londen verontwaardigd en onthutst reageren op de als traditionele Piet uitgedoste Sunny en die waarin de bedenkers van de Pietitie haar kritische vragen pogen te pareren met antwoorden gespeend van logica en consistentie, zorgen voor de meeste hilariteit. De vader van Sunny, een voormalig Marxist, en aanvankelijk de Pietendiscussie gezeur vindt, oogst sympathie. Ook de directeur van de VPRO zit in de film. Hij komt er niet bijster goed vanaf, en net als de meeste anderen in de film scoort hij op een wetenschappelijke test over discriminatie ‘lichte voorkeur voor witte mensen’. Maar dat hij überhaupt heeft meegewerkt en ook bij de première aanwezig is, levert hem wel een compliment op van Andrew Makkinga, na afloop van de film.

Andrew praat met Sunny na over de film. Sunny zegt dat veel mensen toen zij aan de film begon, sceptisch waren en geen zin hadden in méér over Zwarte Piet. Maar de VPRO vond het gelukkig wel direct een goed idee. Sunny wilde met de film laten zien dat de Pietenkwestie gecompliceerd ligt, dat het niet gaat om enge PVV-stemmers versus de goeie, moreel zuivere mensen. Door zelf ook voor de camera de genoemde test te doen waaruit blijkt in welke mate je discrimineert, wil ze zich kwetsbaar opstellen. Sunny denkt ook niet dat met het afschaffen van Zwarte Piet het probleem van racisme in Nederland is verdwenen. De Harvard-professor die de test mede heeft ontwikkeld, zegt dat racisme tegen te gaan is door het tonen van verschillenden soorten rolmodellen in de media. De meest effectieve remedie is: liefde en vriendschappen tussen mensen van verschillende rassen.

Miriam is blij met de film. Sunny slaat de spijker op zijn kop, zegt ze, door zo op racisme te focussen. Het gaat om veel meer dan Zwarte Piet. De meeste witte mensen zijn zich niet bewust van het witte privilege, zoals dat ook in de film aan bod komt: als je wit bent, heb je het makkelijker in het leven dan als je een donkere kleur hebt. De scène waarin zogenaamd een fiets gestolen wordt, door mensen van verschillende huidskleur, laat dat heel mooi zien. Nu een wit iemand uitlegt wat het probleem is, verwacht Miriam dat veel mensen beter zullen luisteren dan toen zij en andere zwarte mensen de afgelopen jaren bezwaar maakten tegen Zwarte Piet. Ze hoopt dat de film bijdraagt aan verandering van het Sinterklaasfeest.

Zwart als roet wordt maandag 1 december om 20.25 uitgezonden op NPO 2, en is daarna een week lang op NPO Doc te zien.