Citizenfour

, Laura Poitras, USA / Germany, 2014, Praxis Films Berlin GmbH

In juni 2013 zette Edward Snowden de wereld op zijn kop met onthullingen over ongelimiteerde spionage door de Amerikaanse inlichtingendienst NSA. Op een hotelkamertje in Hongkong openbaarde hij honderden documenten aan The Guardian-journalist Glenn Greenwald. Ze waren niet alleen op die kamer. Documentairemaker Laura Poitras was er ook – met haar camera. Ze maakte de documentaire Citizenfour: een adembenemende real-life registratie van een historische gebeurtenis.

★★★★★

Door Nikki van der Westen

Wat er daarna gebeurde, is geschiedenis. De onthullingen zijn gepubliceerd, ze gingen de wereld over en Snowden vluchtte naar Moskou. Maar dat wisten Snowden, Greenwald en Poitras nog niet, toen ze samen dagenlang op die hotelkamer in Hongkong zaten. Wat als de NSA hen op het spoor kwam? Wat als het plan mislukte en Snowden gearresteerd werd?

De film begint onheilspellend. Poitras leest berichten van Snowden voor, die met de kennis van nu nog dreigender klinken. De protagonisten tasten elkaar af, zijn nerveus. Toch is Citizenfour niet uitsluitend een thriller. Het middenstuk is bij vlagen zelfs komisch.

Greenwald is aanvankelijk zichtbaar sceptisch over Snowdens veiligheidsmaatregelen, die hem nogal exorbitant lijken. En wanneer het brandalarm in het hotel plotseling afgaat, zien we Snowden twijfelen: reëel gevaar of paranoia? Steeds meer vormen de drie een eenheid. Er hangt een luchtige kwajongenssfeer: we’re in this together.

Totdat de consequenties van de onthullingen zich aandienen en de wereld over hen heen valt. Dat is voor hen geen verrassing, maar daarom niet minder dreigend. De Amerikaanse overheid begint een klopjacht, Snowden moet vluchten en communicatie wordt haast onmogelijk.

Greenwald deed al eerder verslag van de turbulente dagen voor, tijdens en na de NSA-onthullingen in zijn boek ‘No Place To Hide’ (Nederlandse titel: De Afluisterstaat). Citizenfour is onvermijdelijk een beknoptere versie van het verhaal – zo worden de ernstige twijfels over publicatie bij The Guardian in de film weggelaten. Maar een camera kan laten zien wat een boek niet kan: spontane momenten, non-verbale interactie en emotie. De kijker is er zelf bij, in Hongkong.


Vertoningen van ‘Citizenfour’ op IDFA 2014

ma 24-11 - 16.45 - Tuschinski 6
vr 28-11 - 22:30 - Tuschinski 1

NPO Doc: Verenigde Staten

NPO Doc: Privacy