Citizenfour - Q&A Laura Poitras

Na het zien van 'Citizenfour', de film van regisseur Laura Poitras over de onthullingen van Edward Snowden, zit ik verbijsterd en naar adem happend in de bioscoopstoel. Allerlei vragen spoken door mijn hoofd, maar waar moet ik beginnen? Gelukkig is er dan journalist Eelco Bosch van Rosenthal, die de Idfa Extended Q&A leidde. Hieronder een selectie van zijn vragen aan Poitras, editor Mathilde Bonnefoy en cyber-security expert Jacob Appelbaum.

Citizenfour is deel 3 van een serie over post 9/11 Amerika. Eerder maakte je ‘My Country, My Country’ (2006) over Irak en My Oath (2010) over Guantanamo Bay. Deel 3 moest over spionage gaan, dat had je al besloten voordat Snowden op je pad kwam…
Laura Poitras: “Ik startte met filmen in 2011, met onder andere William Binney en Thomas Drake. Ook zij zijn klokkenluiders vanuit de NSA en maakten in zekere zin dezelfde punten als Edward Snowden. Maar Snowden kwam met het harde bewijs. Dit was een game changer: mensen gingen nu wel aandacht besteden aan datgene waar velen, zoals Jacob Appelbaum en Julian Assange  voor Snowden al eerder voor waarschuwden.”
 
Snowden wilde dat de onthullingen en verhalen over de grootschalige spionage centraal stonden en dat het niet over hem als persoon moest gaan. Toch vraagt hij of je hem wilt filmen? Dat lijkt tegenstrijdig.
“Er is inderdaad sprake van een contradictie. In eerste instantie dacht ik dat Snowden altijd anoniem wilde blijven. Toen ik vroeg of het mogelijk was om hem te ontmoeten, reageerde hij eerst afwijzend omdat hij bang was dat de media dan op hem zouden focussen in plaats van op zijn verhaal. Uiteindelijk stemde hij toe en hebben we elkaar in Hongkong ontmoet. Hij kwam overigens niet naar mij omdat ik een filmmaker ben, maar omdat ik mij verdiepte in spionage en op de watch list [van de Amerikaanse regering, red.] stond. Op basis van mijn interesse en ervaring heeft hij mij dus benaderd, en hij wist dat ik Glenn Greenwald kende.” 
Heb je een moment gedacht dat het een val was toen je door de anonieme bron werd benaderd terwijl je met het onderwerp surveillance bezig was?
Laura Poitras: “Absoluut. Eerst dacht ik ‘het slaat nergens op dat hij mij kiest, want ik werk niet voor een mediabedrijf’. Ook heb ik gedacht dat het een val was, want er zijn gevallen bekend waar FBI-agenten op deze manier mensen willen onthullen. Ik ben dus heel voorzichtig geweest. Toch zei mijn onderbuik gevoel dat dit echt was. Binnen twee weken na de eerste email maakte ik dan ook de nodige aanpassingen om anoniem te kunnen communiceren.”
 
En dan zit je samen met Snowden, Glenn Greenwald en Ewen MacAskill in een hotelkamer in Hong Kong. Hoe ga je vervolgens als filmmaker aan het werk?
Laura Poitras: “Als filmmaker communiceer ik een verhaal in beelden.  Ik wilde dan ook de omgeving waarin het verhaal zich afspeelde zo goed mogelijk vastleggen. Ik wilde de emotie in die kamer vastleggen. Hierbij probeerde ik mijzelf niet per se onzichtbaar te maken. Op basis van de documenten die ik al had ingezien wist ik inmiddels dat ik met een echte bron te maken zou hebben, maar ik voelde dat mijn rol in Hong Kong niet was om verslag te doen, maar om te documenteren. Daarom heb ik alles gefilmd en vastgelegd wat er gebeurde.”
 
Hoelang duurde het voordat Snowden en de anderen zich natuurlijk gingen gedragen toen jij in de hotelkamer je camera erbij pakte?
Laura Poitras: “Ik denk dat je jezelf in zijn gedachtegang moet verplaatsen. Snowden was voorbij het moment dat er nog een weg terug was. Hij wist dat er geen tijd was om hierover te praten. Bovendien wist hij dat ik er als filmmaker bij zou zijn en hij vertrouwde mij na vijf maanden e-mailcontact. Hetzelfde gold voor Glenn Greenwald. Alleen het begin is een beetje ‘awkward’,  maar vergeet ook niet dat we vreemden voor elkaar waren. 
Hoelang duurde het voordat Snowden en de anderen zich natuurlijk gingen gedragen toen jij in de hotelkamer je camera erbij pakte?
Laura Poitras: “Ik denk dat je jezelf in zijn gedachtegang moet verplaatsen. Snowden was voorbij het moment dat er nog een weg terug was. Hij wist dat er geen tijd was om hierover te praten. Bovendien wist hij dat ik er als filmmaker bij zou zijn en hij vertrouwde mij na vijf maanden e-mailcontact. Hetzelfde gold voor Glenn Greenwald. Alleen het begin is een beetje ‘awkward’,  maar vergeet ook niet dat we vreemden voor elkaar waren.
 
Waarom noemde Snowden zichzelf Citizenfour toen hij begon met e-mailen?
Mathilde Bonnefoy: “Het woord ‘citizen’ was voor hem van groot belang, omdat hij zich een burger voelt en hij wil ook dat mensen zich ervan bewust zijn dat ze burgers zijn. Hij koos ‘four’ omdat hij niet een heel specifiek nummer wilde kiezen. Zo is het geen 1 of een symbolisch nummer zoals 7. Hij wilde een nummer dat blijk gaf van het feit dat er klokkenluiders voor hem zijn geweest.
 
Hoe zagen jouw dagen er in Hong Kong uit?
Laura Poitras: “Er was heel veel spanning, die gedurende de dagen alleen maar toenam. We hadden allemaal het gevoel dat er ieder moment van alles kon gebeuren. Ik verhuisde naar het hotel van Snowden, zodat ik dicht bij was als er iets gebeurde en ik kon filmen. Het was een race tegen de klok, zeker nadat we vernamen dat de regering bij Lindsay [de vriendin van Snowden, red] op bezoek was geweest en we zeker wisten dat ze hem op het spoor waren. We moesten snel besluiten nemen over de publicaties en het naar buiten treden van Snowden. Ook moest ik al monteren en moest ik mijn materiaal in veiligheid brengen omdat ik bang was dat het geconfisqueerd zou worden.”
 
Wat vertelt jouw film wat we nog niet weten uit de media verslaggeving?
Laura Poitras: “Documentaires hoeven geen breaking news te brengen. Zij moeten een grotere boodschap verkondigen, bijvoorbeeld de menselijke ervaring. Voor mij gaat deze film over de vraag waarom iemand alles opgeeft en een groot risico loopt omdat hij informatie onthult waarvan hij vindt dat iedereen hiervan op de hoogte moet zijn. Dit is een vraag gericht aan iedereen. Zou jij doen wat Snowden heeft gedaan?”
 
Heeft Snowden de film gezien en hoe reageerde hij?
“Kort geleden hebben we hem opgezocht in Moskou. Tijdens het kijken maakte hij veel aantekeningen. Hij wilde precies weten wat er in elk frame zat, bang voor ‘reverse engineering’ van de film. Ook hebben we nog gekeken naar de scenes waarin werd getypt, zodat de precieze informatie beveiligd is.”  
Ook Jacob Appelbaum, cyber-security expert en protagonist in Citizenfour, zit in de zaal en voegt zich tijdens de Q&A bij Poitras en Bonnefoy op het podium.

Hebben de Snowden-onthullingen ergens toe geleid? Zo ja, waartoe?
Jacob Appelbaum: “Ja. Je begrijpt nu wat het betekent als bijvoorbeeld de AIVD vraagt om meer mogelijkheden tot toezichthouden. Eerder wist je dit niet.”
 
Toch heeft de Nederlandse overheid afgelopen week een wet aangenomen die de controle mogelijkheden verruimt…
Jacob Appelbaum: “Belangrijker dan het veranderen van wetten is het dat je mensen toestaat om te begrijpen wie de grote spelers zijn [op het gebied van surveillance, red.). Er is sprake van een groot conflict. Dit komt deels omdat de traditionele media de handdoek in de ring hebben gegooid als het gaat om het uitdagen van de staatsmacht. Verhalen over grootschalig toezicht en spionage bereiken de media niet. Na Snowden weten mensen tenminste dat dit  - ook in Nederland – gebeurt. Snowden veranderde de criteriavan wat waar is. Dat is het belangrijkste, want deze waarheid stelt ons niet alleen in staat om wetten te veranderen en dit als wapen te gebruiken. Het dient de democratie.”
 
Mensen kunnen dan wel meer bewust zijn van surveillance, en de media zouden hier meer aan moeten doen, toch slaagt de regering erin om de spionage mogelijkheden uit te breiden…
Jacob Appelbaum: “Begrijp me niet verkeerd. ik ben dol op Nederland. Maar jullie leven in een monarchie. De aandacht voor democratie is hier anders dan ik in de Verenigde Staten gewend ben. Er is veel meer vertrouwen in de staat. Dat is ook begrijpelijk want de staat doet goede dingen. Maar als het aankomt op spionage, kun je wel vraagtekens zetten. Zo worden er heel veel persoonsgegevens verzameld. ”
 
Is het niet ironisch dat Snowden nu politiek asiel heeft in Rusland, waar de KGB spionage uitvond.
Jacob Appelbaum: “Ooit ontmoette ik Neelie Kroes [Europese Commissaris Digitale Agenda, red.]. Ik vroeg haar waarom ze geen moeite heeft gedaan om Snowden asiel te verlenen. Haar antwoord was: wat winnen we hiermee? Daarmee gooide ze een basisprincipe van de internationale mensenrechten overboord. Dat is mijn antwoord op je vraag.”
 
Deze uitwerking van de Extended Q&A tijdens Idfa (zondag 23 november) is een aanvulling op het interview dat Chris Kijne had met Laura Poitras.