Vis noch vlees (VPRO Thema)

Vis noch vlees

VPRO

Vis noch vlees (VPRO Thema)

Vis noch vlees

VPRO

Voor wie graag regelmatig zijn vork in een biefstukje of visje prikt, lijkt het menu zonder de zegeningen van het dieroffer zo schraal. Levensbedreigende virusziekten, milieuschade en dierenleed - we wéten ervan, maar we consumeren desondanks vrolijk door. De vraag is wat er gebeurt als we op deze voet door blijven gaan met de kiloknaller en het broodje zalm.

Vlees: we blijven het maar eten. De consumptie is zelfs iets gestegen en ligt volgens de jongste cijfers op 43 kilo per persoon per jaar. De nadelen van vleeseten – dierenleed, schade aan het milieu door co2 uitstoot en onder de bevolking een groeiende resistentie tegen antibiotica – zijn genoegzaam bekend. ‘Maar het helpt kennelijk niet’, zegt Britta Hosman. Samen met Jorien van Nes maakte ze Vis noch Vlees, een vervolg op Vette honger – beide programma’s, extra lange uitzendingen van negentig minuten die vallen in VPRO’s Themareeks, onderzoeken de grenzen van de consumptiemaatschappij en onze verhouding daartoe. ‘We kennen de nadelen, maar we veranderen niet. Hoe komt dat? Vlees is way of life. Mannen hebben daar meer last van dan vrouwen; want wat doe je dán op je barbecue? Toch zie ik maar één oplossing: ons gedrag moet veranderen. Daarom kan het verhaal niet vaak genoeg verteld worden.’

En dus doen Hosman en Van Nes dat. Was Vette honger geïnspireerd door het shockerende feit dat er tegenwoordig meer mensen sterven aan de gevolgen van overconsumptie dan van de honger, voor Vis noch vlees lag de kiem in het veelbesproken boek Dieren eten (2009) van Jonathan Safran Foer. Daarin beschrijft de Newyorkse auteur zijn ontwikkeling van een jongen die niet beter weet dan dat er vlees op tafel komt, tot bewuste consument die door alle kennis over de vleesindustrie wel moet uitgroeien tot vegetariër. ‘Mooi gedaan, en heel herkenbaar,’zegt Hosman. ‘Als kind groei je op met vlees eten, het hoort bij de leuke dingen van het leven. Langzaam besef je hoe de vork in de steel zit: dat de dieren die je eet, daar speciaal voor worden doodgemaakt. Zo verging het ons ook.’

In de aanloop van Vis noch vlees zette Hosman begin dit jaar VPRO en Vara op hun kop door zonder vooraankondiging een vegetarische week uit te roepen in de bedrijfskantine. Van de ene op de andere dag verdwenen kroketten, hamburgers, worst en paté uit de vitrines. Met de actie wilde ze haar collega’s een beetje kietelen. ‘Wat gebeurt er, als je mensen dingen gaat onthouden?’ Veel, zo bleek uit de stroom reacties. ‘Er werd druk over getwitterd, de kranten pikten het op. Het werd een enorm gedoe. Mensen waren boos, voelden zich in hun recht aangetast. Ik vond het wel komisch; dat je je kunt opwinden over zoiets kleins. Vlees maakt veel los. De actie toonde aan hoe moeilijk het is om menselijk gedrag te veranderen. Mensen eten toch die schnitzel. Zo gaat het. Het is ook begrijpelijk; de mens is hedonistisch. We willen het fijn hebben.’

Nieuwsgierig


Hosman werkte in de jaren negentig bij het VPRO-programma Waskracht!, waarvoor ze reportages maakte over onderwerpen die haar na aan het hart lagen, zoals de oorlog in Bosnië, verhalen over vluchtelingen en een reportage over een groot slachthuis in Enschede. Ze is wat je noemt geëngageerd. ‘Ik noem het liever nieuwsgierigheid. Ik wil weten hoe het zit, waarom de dingen gaan zoals ze gaan. Dat maakt de wereld minder verwarrend. Bij de VPRO kon dat en ook nog eens op mijn manier. Toen ik eind jaren tachtig van de middelbare school kwam was iedereen geëngageerd. Ik vond dat toen een beetje modieus, maar dat je nadenkt over de wereld om je heen, lijkt mij iets van alle tijden. We maken er allemaal deel van uit en we zijn zelf verantwoordelijk. Dat lijkt moralistisch maar het is natuurlijk gewoon waar. ’

In Vis noch vlees, een ‘vrolijke tirade’ tegen vleeseten, komen verschillende partijen aan het woord, zowel de veehouder als de dierenactivist. Maar, zegt Hosman: ‘We zijn niet eindeloos de megastallen ingegaan; we gaan er vanuit dat iedereen die beelden wel kent.’ Op zijn best maakt haar programma de discussie los. ‘Het allermooiste zou natuurlijk zijn dat mensen echt veranderen.’ Maar ze is schappelijk; je moet érgens beginnen. ‘Denk er gewoon nog eens over na, als je in de supermarkt staat.’

Gasten in Vis noch vlees

Charlotte Mutsaers is schrijfster. In 2006 stond zij als lijstduwer op de kieslijst van de Partij voor de Dieren.
Roos Vonk is hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze was ook voorzitter van Stichting Wakker Dier (2005-2008). Vonk werkte namens ruim honderd Nederlandse hoogleraren mee aan het pamflet ‘Pleidooi voor een duurzame veehouderij’, dat 28 april verscheen op de opiniepagina van NRC Handelsblad.
Louise Fresco is landbouwkundige en was lang werkzaam voor de Verenigde Naties, onder meer bij de FAO. Sinds 2006 is Fresco hoogleraar duurzame ontwikkeling aan de Universiteit van Amsterdam.
Annechien ten Have is varkenshouder en
verbonden aan de LTO (Land- en Tuinbouw Organisatie). Haar varkens leven op stro en worden niet gecastreerd. Verplichte aanpassingen in verband met de nieuwe overheidsregels voor emissie (co2 uitstoot) kosten haar honderd euro per varken. Om dat terug te verdienen zal Ten Have twee maal zoveel varkens moeten gaan houden.
Dirk Duijzer is sinds 2008 directeur Food en Agri van de Rabobank. Daarvoor was hij onder andere werkzaam als voorzitter van het Productschap Tuinbouw en de Nederlandse Vereniging Diervoederindustrie. Als boerenbank is de Rabobank vanaf het begin betrokken geweest bij de financiering van megastallen.