‘Stof zijt gij, en tot stof zult gij wederkeren’. Het is een bekende zin uit het Oude Testament die je vaak bij begrafenissen en crematies hoort. De ziel stijgt op en het stoffelijk lichaam keert terug naar de aarde. Maar wat betekent dit in de praktijk?

Deze documentaire is door omstandigheden komen te vervallen. Excuses voor het ongemak!

Let op: Deze documentaire bevat expliciete beelden.

Maker van Morgen Lore Loyens ging op onderzoek in het crematorium. Dit leidde tot een bijzondere documentaire waarin ze de doodskist tot hoofdpersonage maakt. De camera observeert vanaf het moment dat de rouwauto met de kist aankomt, tot en met het moment dat de laatste restjes vermalen zijn en de urn is gevuld.

‘All Are From Dust, And To Dust All Return’ registreert en geeft geen commentaar, en zet zo de kijker aan het denken. Waarom laten we dit laatste deel van het leven het liefst achter de schermen plaatsvinden? En wat zegt de fabrieksmatige werkwijze in het crematorium over hoe wij omgaan met de dood? 2Doc ging in gesprek met de maker.

‘In onze snelle maatschappij is alles extreem georganiseerd. De industriële manier van werken in het crematorium is hier een logisch gevolg van.’

In gesprek met regisseur Lore Loyens

Tekst: Esther Aerts

Lore Loyens (2001) is tweedejaars student audiovisuele kunsten aan het KASK in Gent. Aan het begin van de lockdown zag ze allerlei reportages over het coronavirus, over lege straten en begrafenisondernemers die overuren draaiden. Het viel haar in die nieuwsitems op dat ze de kist alleen zag tot aan het crematorium. Ik had geen idee hoe het er achter de schermen aan toeging en was daar benieuwd naar. In een impulsieve bui heb ik het crematorium van Antwerpen een mailtje gestuurd dat ik een observerende, poëtische documentaire over het crematorium wilde maken. Ze hadden in het verleden al veel mensen over de vloer gehad die een korte reportage kwamen draaien, en vonden mijn documentaire-opzet daarom juist interessant. Ik mocht langskomen en ze waren heel gastvrij. Ik ben begonnen met filmen toen de coronasituatie iets gekalmeerd was, en het in de crematoria iets rustiger was.’

Hoe reageerde het personeel op jouw aanwezigheid?
‘Ze waren heel gastvrij en open-minded. Ik was nieuwsgierig naar de mensen die er werkten: In een crematorium werken is niet meteen een droomjob. Het is mentaal en fysiek zwaar werk. Maar ze vertelden me ook dat er gewenning in komt. Dat merkte ik zelf ook: De eerste dag was ik enorm onder de indruk door wat ik zag, maar de tweede dag liep ik er al meer op mijn gemak rond en dacht ik: Ja, dit hoort ook bij het leven.’

Wat zag je toen je zoveel tijd in een crematorium doorbracht? 
‘Wat me opviel, is dat er bij dit laatste deel van het afscheid, het verbrandingsproces, geen naasten aanwezig zijn. Dit mag wel, maar gebeurt weinig. Tijdens het draaiproces was er slechts één familie die erbij wilde zijn. Toen er een foto bij de kist van de overledene werd gezet, merkte ik dat het direct meer indruk op mij maakte. Ik realiseerde me toen pas ten volle dat het echt om een persoon ging.'

Ook de industriële manier waarop wij afscheid nemen van een lichaam, was iets dat mij opviel. Ik vond het shockerend om te zien dat die kisten niet door mensen, maar door een machine in de oven geschoven werden. Het leek net een fabriek. Het gaat heel machinaal: De kist wordt op een plateau gezet, rijdt de oven in, een medewerker drukt op een knopje en de oven doet zijn werk.’

Je filmt in hele statische shots en behalve het geluid van de machines hoor je verder niets. Waarom koos je hiervoor?
‘Ik wilde op een sobere manier een inkijk geven in wat er gebeurt, zonder hier zelf een sfeer aan te geven. Mensen krijgen zo zelf de mogelijkheid om een oordeel te vormen over wat ze zien. Er zitten best heftige beelden in, maar dit heb ik bewust rustig opgebouwd. De film begint met trage shots die lang aanhouden. Stilletjes aan merk je als kijker: We zijn hier met kisten en dode mensen. Ik vond het belangrijk om het puur te houden en het niet op een sensationele manier in beeld te brengen. Zo kun je kijkers misschien makkelijker meetrekken in een film, maar dat is niet mijn manier van werken.

De industriële geluiden creëren een ritme in de film. Ze benadrukken ze het routineuze van het crematorium, als een soort molen die alsmaar doorgaat, en een station dat iedereen ooit zal passeren.’

Wat zegt die fabrieksmatige manier van werken volgens jou?
‘Alles in onze maatschappij moet snel gaan. We hebben drukke agenda’s, alles gaat maar door, en is extreem georganiseerd. Voor mij is de manier waarop we afscheid nemen een logisch gevolg hiervan. Ik heb in mijn research gezien dat er ook mooiere manieren zijn voor dit laatste deel van het leven. Op andere plekken in de wereld nemen mensen veel meer tijd voor afscheid van een naaste en doen ze dit met liefde en toewijding. Er wordt bij wijze van spreken gefeest als iemand sterft, om zo het leven te vieren. Hier is het afstandelijker: Na een dienst word je afgeleverd in een kist met een plakkaatje met je naam erop en dat is het.’

Tekst loopt door onder de afbeelding.

'Ik vond het shockerend om te zien dat die kisten niet door mensen, maar door een machine in de oven geschoven werden. Het leek net een fabriek.'

Lore Loyens

Er zitten vrij expliciete beelden in de documentaire, zoals botten die vermalen worden. Waarom laat je dit zien?
‘Omdat ik geen idee had dat dit zo gebeurde, en ik eerlijk wilde tonen dat dit de manier is waarop het gaat. Zo wist ik niet dat protheses niet mee verbranden in de oven. Of dat operatiescharen die zijn gebruikt bij mensen met besmettelijke ziektes ook met het dode lichaam in de vacuümzak gaan. Ik ben tijdens het draaien meer te weten gekomen dan ik in een jaar op school heb geleerd.’

Hoe zichtbaar is de dood in onze westerse samenleving?
‘Mensen willen er vaak niet over nadenken of spreken. Ik denk dat de coronacrisis heeft laten zien hoe kwetsbaar we zijn en hoe snel je een geliefde kunt verliezen. Dat heeft sommige mensen de ogen geopend. Met deze film wil ik de conversatie openen om te bespreken wat je wil na de dood.’

Ben je zelf anders over crematie na gaan denken?
‘Ik was eerst vastberaden om voor crematie te gaan. Ik vond het een onaangenaam idee om begraven te worden. Nadat ik deze film gemaakt heb weet ik het niet meer. Dat is ook wat ik van mensen terugkrijg nadat ze de film gezien hebben.’

Achter welke gesloten deuren ga je een kijkje nemen in je volgende docu?
‘Er zijn veel ondergrondse tunnels met oude metrostations en rioleringen in Antwerpen. Daar wil ik een documentaire gaan draaien die experimenteler van aard is. Ik vind het leuk om mensen een inkijkje te geven op plekken waar ze niet vaak komen. Ook wil ik graag nog eens een psychologische thriller maken met een toets van liefde.'

'Ik denk dat de coronacrisis heeft laten zien hoe snel je een geliefde kunt verliezen. Met deze film wil ik de conversatie openen om te bespreken wat je wil na de dood.'

Lore Loyens

Meer Makers van Morgen