Makers van Morgen

Uitzicht

VPRO

Makers van Morgen

Uitzicht

VPRO

Wat betekent het om je eenzaam te voelen, en waarom vinden we het zo moeilijk om erover te praten? Jonge maker Femme ter Haar onderzoekt, bevraagt en verbeeldt het begrip eenzaamheid vanuit uiteenlopende perspectieven.

Gesprek met de maker: Femme ter Haar

‘We moeten eenzaamheid meer omarmen’

‘Ik vond het een heel spannend project, omdat er zulke persoonlijke verhalen in zitten. Het voelde als iets dat ik voorzichtig vast moest houden, en niet op de grond mocht laten vallen’, vertelt Femme.

Tekst: Esther Aerts


De macht van de illustrator
De jonge illustrator studeerde in de zomer van 2018 af aan de HKU met haar geanimeerde documentaire 'Uitzicht'. 'Bij eenzaamheid had ik in eerste instantie een sterke associatie met treurigheid. Ik vond het iets deprimerends. Toen las ik een boek van Olivia Laing, ‘The Lonely City’. Dat ging heel erg over kunst in relatie tot eenzaamheid, en ze beschreef het op een poëtische manier. Het heeft me heel erg geïnspireerd. Ik heb zelf geen heftige ervaring met eenzaamheid, maar ik ervaar soms wel dat ik heel erg in mijn eigen hoofd zit.’ Ze vertelt dat het haar fascineert dat mensen nooit precies weten hoe zij iets beleeft en is geïntrigeerd door dingen die gevoelsmatig zijn en in je hoofd gebeuren. Het komt haar als illustrator goed van pas: ‘Als illustrator heb je een bepaalde macht, omdat je heel vrij bent in het verbeelden van dingen die je niet kunt zien. Het is een troef ten opzichte van bijvoorbeeld een fotograaf, omdat je als illustrator niet gebonden bent aan de werkelijkheid.’

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Eenzaamheid is van iedereen
Femme begon haar project met interviews. ‘Ik ben mensen gaan interviewen zonder dat ik precies wist dat het een documentaire zou worden. Ik wist alleen dat ik iets met bewegend beeld wilde gaan doen.’ Ze wilde heel graag mensen die niet uit haar eigen omgeving kwamen. ‘Dan zou het een weergave zijn van mijn eigen bubbel en ik wilde juist mensen van verschillende leeftijden en van verschillende achtergronden. Ik wilde laten zien dat eenzaamheid iets van iedereen is.’ De gouden vondst in haar zoektocht bleek Facebook te zijn. ‘Ik heb een oproep geplaatst in een groep en daar reageerden veel mensen op. Uiteindelijk heb ik veertien mensen geïnterviewd en hebben er elf de film gehaald. Ik vond het spannend om te interviewen omdat ik daar als illustrator geen ervaring mee heb. Daardoor voelde ik me, net zoals zij, best wel kwetsbaar, en dat hielp misschien wel. De grootste les die ik geleerd heb, is dat als je goed naar mensen luistert, en goede vragen stelt, mensen heel veel willen vertellen. Daarnaast merkte ik dat ze zelf ook de drang hadden om hun verhaal te delen met de wereld, om zo misschien anderen te helpen.’

Femme wilde in haar film mensen van alle leeftijden, en interviewde zodoende ook een aantal kinderen. ‘Ik ben via vrienden van mijn ouders bij een aantal kinderen terechtgekomen. Zo sprak ik drie kinderen van een gezin, waarvan de jongste van acht meteen zei dat ze het gevoel van eenzaamheid wel herkende. De andere twee hadden dat minder en die heb ik eruit gelaten. Ik heb misschien zelf als kind ook wel eenzaamheid ervaren, maar als je jong bent, heb je daar nog niet de woorden voor om dat te omschrijven.’ Femme stelde hen op een andere manier vragen dan de volwassenen. ‘Ik heb me moeten verplaatsen in een belevingswereld waarin het meer gaat over school, vriendjes en wie er met je wil spelen.’

Tekst loopt door onder de afbeelding.

De emotie van eenzaamheid
Wat opvallend is aan de verhalen van de personages in ‘Uitzicht’, is dat er weinig persoonlijke achtergrond in naar voren komt. Een bewuste keuze, zo blijkt: ‘Ik wilde niet teveel van de specifieke context van mijn personages weergeven, omdat ik het belangrijk vond dat de verhalen herkenning zouden oproepen en eenzaamheid ervaarbaar konden maken. Ik wilde de emotie van eenzaamheid zelf laten zien. Hoe voel je je als je in zo’n situatie zit? Ik wilde laten zien dat er ondanks verschil in achtergrond ook veel overlap is. Het is geruststellend om te horen dat andere mensen zich ook wel eens eenzaam voelen.’

Puzzel
Het was een uitdaging om na de interviews te gaan animeren en monteren. ‘Animatoren werken vaak met een vooropgezet plan en een storyboard. Dat werkte voor mijn film niet. Ik heb uiteindelijk een beeldbank gemaakt, een collectie van allerlei stukjes animaties en stopmotion. Ik heb veel gewerkt met lagen, en die over elkaar heen geplakt. Het was een grote puzzel. Het grote voordeel hiervan was dat ik veel ‘cadeautjes’ kreeg: Soms bleken stukjes heel goed bij elkaar te passen. Ik ben heel intuïtief te werk gegaan en het groeide langzaam tot een geheel. Dat maakte het ook zo leuk voor mij om hier een jaar lang aan te werken.’

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Bij andere mensen naar binnen kijken
De balans tussen letterlijke en figuurlijke animaties waren belangrijk voor de jonge kunstenaar: ‘Ik was voortdurend bezig met het spanningsveld waarin beeld geluid moest ondersteunen, maar ook van toegevoegde waarde zou zijn. Naast de beelden die ik bij de interviews maakte, heb ik ook mijn eigen associaties met eenzaamheid verbeeld. Ik moest bij eenzaamheid zelf bijvoorbeeld denken aan raampjes waardoor je bij andere mensen in verlichte kamers naar binnen kijkt. Ik had ook de associatie van ‘de binnenkant’ die in de knoop zit. Daarom gebruikte ik een touwtje dat zich oprolt in een hoofd.’ In eerste instantie was het project niet bedoeld als film: ‘Bij mijn afstuderen heb ik vier verschillende delen als losse installaties laten zien. Later heb ik de delen gemonteerd tot een opzichzelfstaande film.’

Laat de eenzaamheid er zijn
Volgens Femme schamen we ons te vaak voor eenzaamheid. ‘Het is iets dat er niet mag zijn. Je zou je niet eenzaam moeten mogen voelen.’ Een goed voorbeeld hiervan vindt ze ‘De week tegen eenzaamheid’. ‘Het is goed dat ze meer aandacht vragen voor eenzaamheid, maar ze zetten het wel neer als iets dat weg moet. Dat helpt niet bij het uiten van eenzaamheid: vanuit de samenleving wordt het vaak gezien als iets gênants. Een bekend ding van deze tijd is dat we vooral laten zien wat wel goed gaat en leuk is. Eenzaamheid durven we vaak niet te benoemen. Je bent toch bang dat mensen je dan sneu vinden. Mijn boodschap met deze film is: laat de eenzaamheid er zijn.’

Ook wil ze duidelijk maken dat het iets is van alle leeftijden. ‘Het is bekend dat er eenzaamheid is onder ouderen, maar bij jongeren hoor je hier minder over. Ik vind dat het nu vaak te beperkend wordt omschreven, waardoor niet iedereen zich aangesproken voelt. De klassieke visie is: je bent alleen, niet sociaal en geïsoleerd. Dat is op jongeren niet van toepassing, maar zij kunnen toch die eenzaamheid ervaren. Ik wil die vastomlijnde kaders doorbreken.’ Eenzaamheid zit volgens haar in veel kleine momentjes: ‘Bijvoorbeeld als je in de puberteit zit, als je net op jezelf woont, of als je relatie uit is.’ Met ‘Uitzicht’ wil Femme iets maken dat empathisch is. ‘Er wordt over eenzaamheid vaak gepraat alsof het iets is dat ver van je af staat. Het is juist goed om het te omarmen dat die gevoelens in je zitten. Ik hoop dat de film een deurtje opent en vragen aan de kijker stelt: Ben ik eenzaam en waar komt dat door?’

De filmwereld
Toen Femme haar film af had, heeft ze alle personages uitgenodigd voor de afstudeerexpositie bij de HKU. ‘Een paar zijn gekomen. Ze waren enthousiast over het eindresultaat maar vonden het ook gek om zichzelf zo terug te horen in deze context.’ Tijdens het maken zag Femme ‘Uitzicht’ niet als film maar als installatie. ‘De filmwereld is pas net voor mij opengegaan. Nu ben ik aan het ontdekken hoe ik mijn rol als filmmaker zie en wat ik ermee wil. Ik maak ook boeken, illustraties en wil heel graag nog een kinderboek maken. Zoveel dingen zijn leuk.’

‘Uitzicht’ kreeg een nominatie voor de Gemeenteprijs Utrecht en werd geselecteerd voor de shortlist van de HKU Award. Femme werd van de lichting HKU-afstudeerders 2018 geselecteerd voor het KFHeinfonds. Ze werkt nu aan een project in een zorginstelling in Amersfoort waar mensen wonen met dementie.