2Doc

Wieder Gut

EO

Een roadtrip door Nederland en Duitsland om te kijken hoe de huidige bewoners omgaan met het verleden van de Jodenvervolging.

In 'Wieder Gut' onderzoekt het Nederlands-Duitse filmmakersduo Ruben Gischler en Tobias Müller de herinneringen aan en lessen uit de Holocaust anno 2022. Tijdens een roadtrip door Duitsland en Nederland spreken ze inwoners, overlevenden en nabestaanden om te achterhalen hoe zij omgaan met de geschiedenis. Welke lessen zijn daaruit getrokken en hoe wordt de herinnering aan de Jodenvervolging levend gehouden? De route leidt langs universiteiten, herdenkinsgplaatsen en lokale projecten. De vraag is steeds hoe 'wieder gut' zijn we nu eigenlijk?

Regie: Ruben Gischler en Tobias Müller

‘Veel kinderen weten wel wat er is gebeurd tijdens de Holocaust, maar niet waarom. Dat is zorgelijk.’

In gesprek met historicus Marc van Berkel

Abel Vos 23-01-2022

Dr. Marc van Berkel is docent aan de Lerarenopleiding Geschiedenis aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen. Hij begint zijn cursussen over de Holocaust met de geschiedenis van het Jodendom en antisemitisme. ‘Omdat jongeren daar niets meer van weten’, stelt hij in de documentaire Wieder Gut. 2Doc.nl sprak hem.

U deed onderzoek naar de kennis van jongeren over de oorlog en de Holocaust en hoe docenten lesgeven over deze thema’s. Wat viel u op? 
‘Om te beginnen weten leerlingen relatief veel over de Tweede Wereldoorlog. Vaak meer dan over andere geschiedenisonderwerpen. Dit komt omdat het leeft: er zijn veel musea en instellingen, ook staat het onderwerp centraal in een groot aantal films en games. Maar als je goed kijkt, zie je dat deze kennis vaak fragmentarisch is. Het is oppervlakkig, stereotiep en niet genuanceerd. Veel kinderen weten wel wat er is gebeurd tijdens de Holocaust, maar niet waarom. Dat is zorgelijk.’

Wat ziet u in dit opzicht als het grootste verschil tussen het Duitse en Nederlandse onderwijs?
‘In Duitsland gaat het vaker over verantwoordelijkheid. Er wordt gezegd: ‘Jullie generatie is niet verantwoordelijk voor wat er is gebeurd, maar wel hoe deze erfenis wordt overgenomen.’ Ze gebruiken de lessen uit het verleden in een poging om moreel en democratisch besef bij te brengen. In Nederland is de distantie tot het onderwerp groter en blijft het enkel een onderdeel van de geschiedenis.’

Dan kan Nederland nog wel wat van Duitsland leren.
‘De Nederlandse overheid is al een tijd bezig om het vak burgerschapsvorming in te voeren. Daarin worden jongeren geconfronteerd met kennis, vaardigheden en attitudes ten aanzien van deelname aan een democratische samenleving. Dat is ingewikkeld, maar wel belangrijk. Hiermee leer je jongeren onder meer om empathisch vermogen te creëren: dat ze niet alleen horen wat een ander zegt, maar dat ze die mening ook kunnen respecteren, zonder het ermee eens te zijn. Veel mensen zijn daar nu niet meer toe in staat. Kijk bijvoorbeeld naar de vaccinatiediscussie: mensen praten niet meer met elkaar en hebben geen enkel begrip meer voor elkaars standpunten. Waar begrip ophoudt, begint respect. Als je het standpunt van de ander niet begrijpt, kun je het altijd nog respecteren.’

'Het overbrengen van geschiedenis van de Holocaust kan een spiegel zijn voor jongeren: ‘Dit is er ooit gebeurd, vergeet dat niet.'

In Wieder Gut zien we dat het Jodendom onder druk staat vanuit verschillende hoeken. Hoe ziet u deze ontwikkeling?
‘Antisemitisme heeft een lange traditie. Af en toe leeft het op, dan wordt het weer minder. Nu zie je dat het terugkomt, bijvoorbeeld op sociale media. Kijk alleen al naar de appgroepen van jonge leden bij Forum voor Democratie. Niet alleen daar: er is bijvoorbeeld bewaking bij Joodse scholen en er zijn aanslagen op synagogen. Bij veel samenzweringstheorieën zie je dat antisemitisme vroeger of later opduikt; het is een hardnekkig fenomeen. Ook andere groepen, zoals moslims, mensen uit de LHBTI-gemeenschap of Sinti en Roma hebben natuurlijk last van discriminatie. Dergelijke ontwikkelingen hangen ergens met elkaar samen: ze voldoen niet aan de mainstream norm. Als je in diversiteit en pluriformiteit gelooft, dan moet je dit soort signalen heel serieus nemen.

Het overbrengen van geschiedenis van de Holocaust kan een spiegel zijn voor jongeren: ‘Dit is er ooit gebeurd, vergeet dat niet.’ Tegelijkertijd moet je de rol van het onderwijs niet overschatten: die is beperkt. Veel jongeren vinden school nauwelijks interessant en voelen meer loyaliteit met thuis. Maar je kunt er wel een ander geluid tegenin brengen. Zorgen dat leerlingen meer kennis hebben van menselijk gedrag zodat hun empathisch vermogen groeit.’

Holocaust