Dinsdag 12 januari, 22.35 uur op NPO 2

Kingdom of Silence

VPRO

Documentaire over het leven en werk van de Saoedische journalist Jamal Khasshoggi en de onstuimige relatie tussen de VS en Saoedi-Arabië.

Toen Jamal Khashoggi na zijn verbanning uit Saoedi-Arabië in 2017 venijnige columns over het nieuwe regime begon te publiceren in The Washington Post, was hij zijn leven niet meer zeker. Documentairemaker Rick Rowley belicht in interviews met oa de echtgenote van Khashoggi, zijn Saoedische en Amerikaanse vrienden, collega’s, diplomaten en politici zowel het leven van Jamal Khashoggi, als de ontwikkeling van zijn land in relatie tot de Verenigde Staten.

Wetende hoe het leven van Khashoggi uiteindelijk op 2 oktober 2018 zou eindigen, in een geïmproviseerde martelkamer op de Saoedische ambassade te Istanboel, grensde zijn moed om zich toch te blijven uitspreken aan het ongelooflijke.

Kingdom of Silence toont hoe gecompliceerd Khashoggi’s leven was. Tijdens zijn lange loopbaan raakte hij bevriend met de jonge Osama Bin Laden, en was hij zowel voorstander van de omstreden Irak-oorlog als van de Arabische Lente. Als prominente journalist en opiniemaker onderhield hij bovendien nauwe banden met een bepaalde tak van de Saoedische koninklijke familie, die geleidelijk aan uit de gratie zou raken. Net als hijzelf. Jamal Khashoggi werd zo de verpersoonlijking van het voortdurende gekonkel in het Saoedische koninkrijk en de giftige relatie van het land met de altijd weer berekenend opererende Verenigde Staten.

Regie: Rick Rowley
Omroep: VPRO

Jamal Khashoggi: geen stille getuige

In gesprek met arabist Laila al-Zwaini

Tekst: Jaike Reitsema

Gedurende zijn leven is Jamal Khashoggi vaak getuige geweest van belangrijke historische momenten. Gebeurtenissen die niet alleen zijn leven, maar ook het Midden-Oosten en daarmee eigenlijk de hele wereld zouden veranderen. Veel van deze momenten komen terug in de documentaire Kingdom of Silence. Arabist Laila al-Zwaini heeft de documentaire ook gekeken, en neemt een paar van deze historische momenten met ons door.

De Arabische lente

Op 17 december 2010 kreeg de 26-jarige Tunesische fruitverkoper Mohamed Bouazizi problemen met de politie. Ze namen zijn waar in. Geld om ze af te kopen (een dagelijkse gang van zaken), had Bouazizi niet. Uit pure wanhoop stak hij zichzelf in brand. Vanaf dat moment ontstaan er enorme protesten. De mensen zijn het onrecht, de corruptie en het dictatoriale regime zat. Al snel slaat de onrust over op andere landen in de regio die met dezelfde problemen kampen. Van Syrië tot Egypte laten mensen hun stem horen: ze zijn klaar met hun leiders.

Jamal Khashoggi was een groot voorstander van de Arabische lente. Khashoggi was zijn thuisland ontvlucht omdat hij als journalist niet vrijuit mocht spreken, en de vrijheid om zich te kunnen uiten was voor hem heel belangrijk. Hij sprak zich onder andere uit in columns in de Washington Post, en zette in 2015 het nieuwskanaal Al-Arab op, uitgezonden vanaf een eiland voor de kust van Saoedi-Arabië. Alleen werd de zender na 11 uur al uit de lucht gehaald.

In zijn allerlaatste column voor de Washington Post pleit Khashoggi voor een vrij Arabisch medium. ‘The Arab world needs a modern version of the old transnational media so citizens can be informed about global events’, schrijft hij. Wat niet veel mensen weten, is dat die wens na zijn dood is uitgekomen, vertelt Al-Zwaini. “Een groep van activisten is het platform DAWN (democracy for the Arab world now) begonnen. Ze publiceren ook in het Arabisch, en dat is vooral iets waar de leiders van Saoedi-Arabië heel bang voor zijn. Niet wapens of terroristen, maar vrijheid van meningsuiting is voor hun de grootste bedreiging.’

Al-Zwaini: ‘De Arabische lente ging niet zozeer over democratie, maar over de vrijheid van expressie. En nog dieper dan dat: het ging over menswaardigheid. In het Midden-Oosten hebben ze het ook liever over de ‘Dignity Revolutions’, in plaats van de Arabische lente. Je kunnen uiten is zo’n instinct voor de mens, dat kan je niet voor altijd onderdrukken.'

Tekst gaat verder onder afbeelding

Over Laila al-Zwaini

Al Zwaini is jurist en Arabist van Nederlands-Iraakse afkomst. Ze woonde en werkte enige jaren in Irak, Egypte en Jemen voor wetenschappelijk onderzoek en werkte in Afghanistan voor de Verenigde Naties. Haar kennis deelt ze regelmatig in de media, via publicaties en beleidsadviezen. Daarnaast ontwikkelt ze projecten rond het concept madaniya, een Arabisch/islamitische visie op de ‘civiele staat’.

Mohammed bin Salman (MBS) wordt kroonprins

De zoon van huidige koning van Saoedi-Arabië - Salman bin Abdoel Aziz al-Saoed - werd in 2017 op nog maar 31-jarige leeftijd aangesteld als kroonprins van Saoedi-Arabië. Zijn naam is Mohammed bin Salman, ook wel bekend als MBS. Zijn oom was eigenlijk de troonopvolger, maar de koning dwong hem zijn positie af te staan. Waarom hij dat wilde is niet bekend gemaakt, al schrijft The New York Times dat MBS hier zelf achter zat. 

Met de macht die hij kreeg, zette MBS meteen een paar hervormingen door die hem populair maakte onder de jonge bevolking. Zo wil hij een meer gematigde en relatief vrije Islam hanteren in Saoedi-Arabië en gaf hij vrouwen het recht om te autorijden. Ook heropende hij de bioscopen en organiseerde hij grootschalige festivals. Maar wie langs deze façade kijkt ziet een dictator in wording, zo vindt Laila al-Zwaini. ‘Pas na de moord op Jamal Khashoggi keek de wereld echt naar MBS, maar dat was nog maar het topje van de ijsberg.’

Al-Zwaini: ‘Hij weet zichzelf heel goed neer te zetten als hervormer, maar je kan geen oprechte hervormer zijn en tegelijkertijd een oorlog voeren in Jemen waarbij je doelbewust bommen laat vallen op burgers. Je kan ook geen hervormer zijn en tegelijk kritische journalisten en religieuze leiders executeren, en zelfs je eigen familieleden gijzelen en martelen.’

Dat veel jonge Saoediërs hem nog steeds zien als held, is het gevolg van een slimme pr-strategie volgens al-Zwaini. ‘Zo liet hij bekendheden en influencers van over de hele wereld naar een enorm muziekfestival in Saoedi-Arabië komen om reclame te maken voor het land. Ook Nederlandse artiesten als DJ Tiesto en Afrojack traden op. Natuurlijk is het voor de Saoedische jeugd dan makkelijker om mee te dansen en te genieten van dat extra beetje vrijheid dat je hebt gekregen, dan om je uit te spreken met de kans om opgepakt te worden.’

Al-Zwaini: ‘Maar onze regering weet allang dat deze kroonprins een dubbel gezicht heeft. Toch laten we MBS uitgroeien tot een tweede Saddam Hoessein. We laten het niet alleen gebeuren, we faciliteren het zelfs. Helaas gaan handelsrelaties en geopolitieke belangen in de praktijk nog altijd vóór basale mensenrechten en vinden we geen manier om ze samen te laten gaan.’

De wil om te leven

Wanneer op een dag, het volk wenst te leven,
dan beantwoord het lot deze roep.
De nacht zal opklaren,
ketenen zullen breken.
En wie niet de lust om te leven omarmt,
zal ik rook opgaan en in vergetelheid raken. 

Abdul Qasim al-Shâbbi

De oorlog in Jemen

Onder leiding van MBS is Saoedi-Arabië een oorlog in Jemen begonnen in 2015. Hij krijgt daarbij openlijke steun van westerse landen als Amerika, Frankrijk en Engeland, die het land wapens verkopen. De moord op Khashoggi zagen velen als hét moment voor deze landen om hiermee te stoppen. Zo zei de belangrijkste Amerikaanse Democraat Nancy Pelosi na een staatsbezoek van MBS aan Verenigde Staten: ‘They’re sitting across from the person who chopped up a reporter and dissolved his remains in chemicals, and he’s sitting across the chair from the person suspected of leaving that. I don’t see any responsibility for us to protect and defend Saudi Arabia.’

Maar vandaag de dag gaan de vreselijke bombardementen op Jemen, die Saoedi-Arabië niet zonder Amerikaanse steun kan uitvoeren, gewoon door. De bombardementen worden zelfs bewust gericht op ziekenhuizen, scholen en begrafenissen; plekken waar kwetsbare mensen en kinderen samenkomen. Doordat de aanvoer van hulpgoederen ook nog wordt geblokkeerd, voltrekt zich in Jemen de grootste humanitaire ramp ter wereld. Eind 2019 waren er 100.000 burgers overleden in de oorlog. Er heerst hongersnood en er zijn ziekte-uitbraken van cholera, dengue en nu ook corona. Toch kwam de oorlog in het westen pas echt in beeld na de moord op Khashoggi.

‘Wat er nu gebeurt in Jemen is deels te wijten aan het onvermogen en de onwil van het westen om iets te doen aan bondgenoot Saoedi-Arabië’, zegt Laila al-Zwaini. We sturen wel humanitaire hulp, maar echte politieke sancties opleggen durven we niet. Daarvoor is de handel en onze strategische relatie met Saoedi-Arabië te belangrijk. Oorlog is helaas een verdienmodel. Regeringen kunnen hun mond vol hebben over vrijheid, democratie en mensenrechten, maar zolang we geen ‘winst’ zien in vrijheid voor de mensen daar, zijn deze woorden lege hulzen. Soms denk ik dat ik beter econoom had kunnen worden om het Midden-Oosten te kunnen helpen.’

Menswaardigheid

Al-Zwaini: ‘Wat ik mensen vaak hoor zeggen is: tja, dat is allemaal zo geopolitiek en ingewikkeld, daar kunnen wij toch niks aan doen. Of ik hoor mensen zelfs zeggen dat democratie en vrede gewoon niet is weggelegd voor het Midden-Oosten, omdat dat gewoon niet in hun cultuur of in de islam zit. Dat vind ik zo vreselijk kortzichtig en zelfs harteloos.

Geen enkel mens wil onvrij zijn. Daarin zit geen verschil tussen het Westen en het Oosten. De omstandigheden en de weg daar naartoe zijn alleen anders. Geld en macht gaan veel te vaak ten koste van basale menswaardigheid, en mede daardoor blijven de enorme problemen daar voortduren. Pas als zowel Arabische regeringen, en wij als hun bondgenoten de veiligheid van gewone mensen daar voorop stellen, kunnen we uit deze vicieuze cirkel losbreken.