2Doc:

In de ban van de bom

KRO-NCRV

Frits Veerman bracht in de jaren zeventig de atoomspionage bij Urenco naar buiten, werd ontslagen en vecht al veertig jaar voor rehabilitatie.

In de ban van de bom is een documentaire over klokkenluider Frits Veerman, die in de jaren zeventig de atoomspionage bij Urenco naar buiten bracht. Hij vertelde dat zijn Pakistaanse collega Abdul Khan nucleaire gegevens het land uit smokkelde. De spionage door Khan leidt ertoe dat Pakistan zich ongestoord kan ontwikkelen tot atoommacht en uiterst gevoelige informatie wordt doorverkocht aan landen als Iran en Noord-Korea. Dat Veerman de omstreden praktijken van zijn collega aan het licht brengt, wordt hem niet in dank afgenomen. Veerman werd ontslagen.

(Inter)nationale en commerciële belangen van politiek en bedrijfsleven gaan schuil achter de onthulling. De Nederlandse overheid zou hebben meegewerkt aan het gecontroleerd laten lekken van de geheime gegevens. Wat volgt is een duizelingwekkend rookgordijn dat tot op de dag van vandaag is opgetrokken.

Frits wordt ontslagen, koudgesteld door bazen en collega’s. Hij wordt vastgehouden door de voormalige AIVD en moedwillig genegeerd door de overheid wanneer hij om openbaarheid vraagt van documenten die zijn onrechtmatige behandeling kunnen bevestigen. Sindsdien voerde hij een niet aflatende strijd om de waarheid boven water te krijgen en zijn naam te zuiveren. Totdat hij op 23 februari 2021 onverwachts overleed.

De documentaire ‘In de ban van de bom’ stemt tot nadenken over de basis van onze democratische rechtsstaat en de verhouding tussen overheid en burger. Het is vooral een moedig en beklemmend portret van een eenling die zijn machtige meerderen ter verantwoording probeert te roepen.

Regie: Frans Bromet

Helmut Boeijen over 'In de ban van de bom'

Als hij bij de huidige bewoners van het pand van z’n voormalige werkgever zijn verhaal probeert te doen, zou je Frits Veerman gemakkelijk voor een complotdenker kunnen houden. Hij strooit met allerlei onbekende termen en namen en rept bovendien over spionage: zijn Pakistaanse collega Abdul Khan zou in de jaren zeventig geheime informatie over de verrijking van uranium hebben gestolen. En daarmee zou het Aziatische land, in een soort permanente oorlog verwikkeld met buurland India, een atoombom hebben kunnen testen. De informatie is daarna ook nog terechtgekomen bij schurkenstaten als Noord-Korea.

Jaaaah, Frits, ben je geneigd om te antwoorden, maar hoe gaat het thuis, met je vrouw en kinderen? Zulke reacties heeft de man vast ook vaak gekregen, te beginnen vanuit zijn werkgever FDO waar hij werkte aan zogenaamde ultracentrifuges. Daar hadden ze niets met zijn verhalen. Slecht voor de reputatie van het bedrijf. Frits moest zijn mond houden en werd langzaam maar zeker richting de uitgang gedirigeerd. Er was één klein probleem: hij had gelijk. De notoire complotdenker was in werkelijkheid een klokkenluider.

‘Heb je ooit wel eens de behoefte gevoeld om het voor Frits op te nemen?’ vraagt Frans Bromet in de tv-docu In de ban van de bom aan Veermans voormalige collega Gerrit Kleyn. ‘Nu dus’, reageert die. ‘Nu is een beetje laat, hè’, vindt Bromet. Kleyn: ‘Ja, maar wat kan ik eraan doen?’ En dus stond Frits Veerman er tijdens die jaren grotendeels alleen voor. De Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) had weliswaar al snel in de smiezen dat het klopte wat hij beweerde, maar probeerde toch - onder invloed van de CIA? - om hem monddood te maken.

Frans Bromet onderzoekt die pijnlijke kwestie met Veerman zelf, zijn vrouw Marie en diverse deskundigen en bekijkt tevens of zijn poging om ruim veertig jaar na dato, via het Huis voor Klokkenluiders, alsnog te worden gerehabiliteerd kans van slagen heeft. Als blijkt dat de AIVD, de opvolger van de BVD, tevens participeert in dat Huis, wordt ook die hoop de bodem ingeslagen. Frits blijft echter, tegen beter weten in, geloven in een goede afloop. Intussen wordt Abdul Khan in Pakistan op het schild gehesen als een soort redder des vaderlands.

Het is een typische David & Goliath-vertelling over een man die, jawel, een complot op het spoor komt en vervolgens jarenlang dwars wordt gezeten, ook door de Nederlandse staat, bij het naar buiten brengen daarvan. Totdat er van de gedreven idealist alleen nog een roepende in de woestijn over is. Bromet neemt alleen wel heel veel tijd om die eenzame strijd uit de doeken te doen. Een iets strengere selectie van de interviews en dus een hoger verteltempo zouden dit schrijnende verhaal, dat inmiddels een erg tragisch staartje heeft gekregen, goed hebben gedaan.

Wil je niet langer wachten op de tv-uitzending om een documentaire te kijken? Met de 2Doc Weekly kijk je iedere zondag alle films van de aankomende week vooruit. Sluit je aan bij de grootste documentaire-community van Nederland en abonneer je op de 2Doc Weekly.

Meer documentaires van Frans Bromet