2Doc:

How to Steal a Country

EO

In 'How to Steal a Country' wordt gereconstrueerd hoe de #Gupta-leaks tot stand kwamen. Hierin bewezen onderzoeksjournalisten namelijk dat de Zuid-Afrikaanse overheid in feite niet meer in de handen van oud-president Jacob Zuma lag, maar in die van de rijke, Indiase Gupta-familie.

De Indiase familie Gupta wist met hulp van politieke connecties, de opbrengsten van heel Zuid-Afrika toe te eigenen. Deze grove vorm van corruptie vormde een fundamentele bedreiging voor de jonge, prille democratie in Zuid-Afrika. In How to Steal a Country reconstrueren regisseurs Rehad Desai en Mark Kaplan samen met onderzoeksjournalisten, politici en mensenrechtenactivisten hoe zij langzaam maar zeker op het spoor van deze grootschalige corruptie kwamen.

De documentaire geeft niet alleen een ontluisterend beeld van de recente geschiedenis van Zuid-Afrika, maar het laat ook zien dat de wereldwijde trend van steeds verdere belangenverstrengeling tussen bedrijfsleven en overheid een bedreiging kan vormen voor de democratie. En het bewijst misschien nog wel een groter punt: de cruciale rol van journalisten bij het behouden van de democratie.

Regie: Rehad Desai & Mark Kaplan

‘De macht van de Gupta’s strekte veel verder dan wij ooit hadden kunnen bedenken’

Susan Comrie in 'How to Steal a Country'

In gesprek met onderzoekjournalist Susan Comrie

Tekst: Anne van Blijderveen

In 2013 houdt de rijke, Indiase Gupta-familie een buitensporig luxurieuze bruiloft voor een nichtje. Alle bruiloftsgasten worden onaangekondigd ingevlogen vanuit India naar Zuid-Afrika via een militaire luchtbasis. Volgens de onderzoeksjournalisten die de Gupta’s al een tijd onderzochten, was dit puur machtsvertoon en een indicatie dat er iets goed fout zat in Zuid-Afrika.

In How to Steal a Country wordt gereconstrueerd hoe onderzoeksjournalisten in Zuid-Afrika erachter kwamen dat hun land niet meer in handen van de overheid lag, maar in die van de Gupta’s. Een gigantisch complex onderzoek waarbij alles op het spel stond. 2Doc.nl spreekt Susan Comrie, een van de onderzoeksjournalisten die werkt voor amaBhungane; een Zuid-Afrikaans onderzoekjournalistiekplatform.

Wanneer kwamen jij en je collega-journalisten erachter dat er iets mis was met de Zuid-Afrikaanse overheid?
‘Dat is lastig te zeggen. Ik denk ongeveer in 2010, net nadat Zuma president werd. Want al snel nadat hij aan de macht kwam, begonnen de Gupta’s zakendeals aan te bieden aan de kinderen van Zuma. Toen de leaks zeven jaar later uitkwamen dachten we een heel goed beeld te hebben van hoe ver hun macht strekte, maar dat bleek nog veel verder te gaan dan we ooit hadden kunnen bedenken.’

Hoe is het om al lange tijd te weten dat er iets mis is zonder dat de overheid ingrijpt?
‘Dat was erg frustrerend voor ons. We publiceerden over zoveel verschillende misstanden en niemand greep in. Maar dat is ook precies wat state capture (systematische politieke corruptie waarbij private bedrijven de overheid sterk beïnvloeden) is; de Gupta’s namen de politie en de rechtbanken over en dat zijn precies de dingen die je nodig hebt om je te kunnen verzetten tegen dit soort misstanden.’

Wat vond je moeilijk aan het onderzoek naar de Gupta-leaks?
‘Als eerst wil ik benadrukken wat er fijn was aan de Gupta-leaks: via klokkenluiders kregen we ineens het grote, missende puzzelstuk in een onderzoek waar we al zeven jaar mee bezig waren. Bij de meeste onderzoeken gebeurt dat niet. Maar doordat we die informatie hadden, werden we ook bezorgd over onze veiligheid. Dus besloten we volledig offline te werken, om geen enkel digitaal spoor achter te laten. We hadden geen communicatie via de telefoon of mail, alles bespraken we face to face en zonder mobiel op zak – om te voorkomen dat onze telefoons als afluisterapparatuur ingezet konden worden. Op een gegeven moment waren we van plan om met tien à twaalf man naar Ierland te gaan om daar voor een aantal maanden op een afgelegen plek offline aan de Gupta-leaks te werken. Maar toen lekte een deel van de leaks uit waardoor ineens veel journalisten een onderdeel van de sleutelinformatie hadden. Het zou onmogelijk zijn voor de overheid om al die journalisten af te gaan om de informatie te verduisteren. Dat pakte dus positief uit voor ons, maar de klokkenluiders waren nog niet het land uit. Dat gaf wel stress, want we vreesden voor hun leven. Uiteindelijk hebben ze het land kunnen ontvluchten.’

Wat vind je ervan dat nog steeds niemand is veroordeeld voor de corruptieschandalen die jij en je collega’s hebben ontdekt?
‘Het is voor alle Zuid-Afrikanen frustrerend dat er nog geen enkele veroordeling is geweest. Het probleem is dat dit hele complexe zaken zijn om te vervolgen. Bij elke corruptiezaak zijn tenminste tien mensen betrokken; van politici tot bodyguards. Daar komt bij dat tijdens de state capture allerlei adequate mensen zijn ontslagen en nu het hele ambtenarenapparaat weer opgetuigd moet worden, zodat de verdachten vervolgd kunnen worden. Ondertussen stroomt er nog steeds geld het land uit omdat contracten die Zuma en de Gupta’s met bedrijven sloten soms voor wel tien jaar vastliggen.’

Hoe staat het nu met corruptie in Zuid-Afrika?
‘Helaas is COVID-19 echt een voedingsbodem voor corruptie geworden. We zien steeds meer gevallen waarbij zonen en dochters van politici overheidscontracten verzilveren en zo binnenlopen. Dat gezegd hebbende heeft onze huidige president Cyril Ramaphosa wel pogingen gedaan om politici die betrokken waren bij de corruptiezaken te ontslaan en het OM op te schonen. Alleen vraagt de coronacrisis nu veel van de staatskas waardoor bepaalde zaken weer stil komen te staan. Veel zal er nog veranderd moeten worden om corruptie uit de overheid te krijgen. Corrupie bestond namelijk al lang voordat de Gupta’s ten tonele kwamen.’

Hoe vond je het om jullie zeven jaar durende onderzoek samen te zien komen in één documentaire?
‘Mijn collega’s en ik waren van tevoren wel bezorgd over hoe de filmmakers zo’n groot verhaal in zo’n korte tijd zouden vertellen. Je zou namelijk van één transactie van de Gupta’s al een hele film kunnen maken. Ik vond het bijvoorbeeld belangrijk dat de kijker zou begrijpen hoeveel grote, internationale bedrijven betrokken waren bij deze state capture. Dat zit zeker in de documentaire, maar wat ik vooral goed vind aan deze film is dat je als kijker voelt en begrijpt hoe complex dit verhaal is en wat voor een thriller het was waar wij middenin zaten. Dat je voelt hoe eng die periode was van 2015 tot en met 2017 waarin het ene schandaal na het andere uitkwam, hoe woedend de Zuid-Afrikanen daarover waren, maar tegelijkertijd ook compleet machteloos we stonden tegenover de Gupta’s. Het is voor mij niet belangrijk dat de kijker compleet begrijpt hoe de state capture in z’n werk ging – dat begrijpen wij tot op vandaag nog niet eens helemaal – maar ik hoop wel dat je voelt dat het echt een zaak van leven of dood was.’  

Interview met de klokkenluiders

Kijk hier het interview met de twee klokkenluiders die de state capture een halt hebben toegeroepen. Tot op de dag van vandaag hebben ze niet terug kunnen keren naar Zuid-Afrika. Wil je meer weten? Lees dan hier het artikel bij de video.

Tijdlijn: de opkomst en val van Jacob Zuma

Jacob Zuma's vroege jaren

Jacob Gedleyihlekisa Zuma (1942), zoals zijn volledige naam luidt, behoort tot de Zulu-clan; dit is de grootste zwarte bevolkingsgroep van Zuid-Afrika. Zuma heeft geen formele scholing genoten - hij komt namelijk uit een arm gezin -, maar treedt toe tot de ANC (African National Congress; de politieke partij waar ook Nelson Mandele toebehoorde) in 1959 om zich niet veel later ook bij hun militaire tak te voegen. Zijn activiteiten voor de ANC onder Apartheid leiden ertoe dat hij in 1963 wordt gearresteerd en veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf op Robben Eiland. Het verhaal gaat dat Jacob Zuma goed was in het moreel hooghouden onder de opgesloten ANC-aanhangers. Dit deed hij met liedjes en geïmproviseerd theater. Deze komische inslag zou hem later ook de sympathie van het Zuid-Afrikaanse volk opleveren.

Nadat hij vrijkomt zet hij direct een ondergronds netwerk op om mensen te werven voor de ANC's militaire tak, Umkhonto we Sizwe. Niet veel later moet hij vluchten om een tweede arrestatie te voorkomen. Voor meer dan decennium opereert hij vanuit buurlanden zoals Swaziland en Mozambique om het Apartheidsregime omver te werpen. Als de Zuid-Afrikaanse overheid Mozambique onder druk zet om hem uit te leveren vlucht hij naar het ANC-hoofdkwartier in Zambia; daar gaat hij aan de slag als het hoofd van ondergrondse netwerken en van de inlichtingendienst.

Eerste stapjes in de politiek

Nelson Mandela (l) en Jacob Zuma (r)

Nelson Mandela (l) en Jacob Zuma (r)

Het verbod op de ANC wordt pas in 1990 opgeheven. Jacob Zuma, inmiddels 48 jaar, besluit terug te keren naar zijn geboorteland Zuid-Afrika. Hij wordt direct aangesteld als voorzitter van de zuidelijke Natal-regio (een provincie naast Lesotho). Daarna wordt hij plaatsvervangend algemeen secretaris van de ANC en niet veel later, in 1994, wordt hij onderdeel van het uitvoerend comité van economische zaken en toerisme in de nieuwe provincie KwaZulu-Natal. In 1997 wordt hij verkozen als vice-president van de ANC en twee jaar later wordt hij vice-president van het land onder Thabo Mbeki (president van 1999 t/m 2008).

Zuma's politieke carrière in aanklachten

Atul Gupta (l) en Duduzane Zuma (r)

Atul Gupta (l) en Duduzane Zuma (r)

Jacob Zuma's tweede naam, Gedleyihlekisa, betekent 'hij die lacht terwijl hij zijn vijanden vermaalt'. Als je naar zijn politieke carrière kijkt is dit erg toepasselijk. Gedurende zijn tijd als politicus is hij namelijk ontzettend veel aangeklaagd voor zaken als verkrachting en fraude. Ondanks dit alles heeft hij bijna tien jaar lang het presidentschap weten te bekleden. Hieronder vind je alle aanklachten die tegen Zuma zijn gedaan in aanloop naar en tijdens zijn presidentschap.

2005
In 2005 wordt Jacob Zuma beschuldigd van het verkrachten van een kennis (waarvan hij in 2006 wordt vrijgesproken) en van corruptie; hij zou in 1991 een wapendeal hebben gesloten van meerdere miljoenen. Deze twee aanklachten lagen er al voordat hij in de race stapte voor de presidentsverkiezingen van 2009. Je zou denken dat dit hem een onaantrekkelijke kandidaat zou maken, maar veel Zuid-Afrikanen zagen hem als een president van het volk door zijn charisma en bescheiden afkomst. Thabo Mbeki - de zittende president - kwam heel stoïcijns over waardoor Zuma als verfrissend werd gezien. Opvallend genoeg werden de aanklachten met betrekking tot de wapendeal een aantal weken voor de verkiezingen van tafel geveegd door de National Prosecuting Authority (NPA); dit leverde veel controverse op.

2016
Jacob Zuma is alweer zeven jaar president als de rechtbank achttien beschuldigingen tegen hem indient met betrekking tot de wapendeal. Zuma gaat hiertegen in beroep maar verliest de zaak in 2017. Dan komt misschien nog wel de meest controversiële zaak: hij legt een megazwembad en een amfitheater aan bij zijn huis in Nkandla met een prijskaartje van 23 miljoen dollar. Dit betaalt hij vanuit de staatskas. Hij wordt aangeklaagd, schuldig bevonden en heeft dat geld inmiddels terugbetaald.

2017
2017 is het jaar waarin de corruptie van Zuma en de Gupta's door rechterlijke instanties onder de loep wordt genomen. De openbare aanklager vraagt Zuma een onderzoek op te zetten, geleid door een rechter, naar zijn banden met de rijke Gupta-familie omdat hij daarvan zou profiteren. Zuma weigert en samen met de Gupta's ontkent hij alles. Toch lagen ze al in 2013 onder vuur toen overheidsmiddelen werden misbruikt voor de Gupta's: zij mochten van Zuma met hun privévliegtuig landen op een militaire luchthaven landen. Zuma ontkent dat hij hier iets mee van doen had.

2018
Een rechtbank in Pretoria beveelt Jacob Zuma in 2018 om toch het onderzoek te starten waar de openbare aanklager het jaar ervoor al naar vroeg. Hij moet een rechterlijk onderzoek goedkeuren naar de corruptie-aanklachten tegen hem en zijn band met de Gupta's. Ook de ANC, zijn eigen partij, zet hem onder druk om dit te doen. Dan keurt Zuma het toch goed. Dit levert hem uiteindelijk een rechtszaak op waarbij hij terecht moet staan voor fraude, afpersing, corruptie en witwassen.

13 februari 2018 vraagt de ANC hem af te treden. In eerste instantie laat Zuma weten dat hij dit absoluut niet gaat doen, want hij zou niks verkeerd hebben gedaan. Toch dient hij zijn ontslag in de volgende dag. 15 februari wordt Cyril Ramaphosa ingezworen als president.

 

'How to Steal a Country' in de media