2Doc:

Uit de schaduw van de maffia

NTR

Kinderrechter Roberto di Bella vecht tegen de maffiaorganisatie ’Ndrangheta. Hij haalt jonge jongens weg bij hun extreem machtige en gewelddadige families en probeert hen te heropvoeden. Kan één man hun lot veranderen?

In de Italiaanse regio Calabrië heerst sinds jaar en dag ’s werelds gevaarlijkste maffiaorganisatie, de ’Ndrangheta. Een leven van afpersing en moord wordt hier van vader op zoon doorgegeven. We volgen Pierpaolo, Simone, Bader en Reda. Zij mogen hun straf uitzitten in een jeugdtehuis. Daar is het leven gestructureerd en huiselijk – als we hen samen pizza zien eten of een spelletje zien doen, lijken het broers of neven.

Af en toe komt de zwaar beveiligde ingang in beeld of volgen we een zitting in de rechtszaal en voel je weer dat het menens is. Deze jongens kunnen niet weg en dat is niet voor niets. Al op jonge leeftijd moesten ze op de uitkijk staan tijdens moorden, drugs dealen of zorgen voor voortvluchtigen. Stuk voor stuk zijn het eenvoudige jongens, verlamd door angst.

Regie: Sophia Luvarà

'De maffia heeft het leven verwoest van mensen om mij heen’

In gesprek met regisseur Sophia Luvarà

Tekst: Loïs van Wijnen

Regisseur Sophia Luvarà groeide op in Calabrië, een Zuid-Italiaanse regio waar de maffiaorganisatie ‘Ndrangheta het grotendeels voor het zeggen heeft. De ‘Ndrangheta behoort tot de grootste misdaadorganisaties ter wereld. In de documentaire Uit de schaduw van de maffia gaat Luvarà op zoek naar de menselijke kant van de wrede organisatie. We zien vijf jonge maffia-jongens die door kinderrechter Roberto di Bella worden weggehaald bij hun familie en terechtkomen in een heropvoedingstraject. Hoe kom je dichtbij jongens die je vroeger juist uit angst meed?

Kun jij kort uitleggen wat de invloed is van de ‘Ndrangheta?
‘De ‘Ndrangheta is een organisatie die meer dan een eeuw bestaat en invloedrijk is geworden door geweld en rijkdom. Inmiddels zijn ze met hun zakken geld al binnengedrongen in Zuid-Amerika en in allerlei Noord-Europese landen, waaronder Nederland. De Italiaanse politie is aan dit soort organisaties gewend, maar in het buitenland wordt de ‘Ndrangheta vaak onderschat. Daardoor hebben ze flink kunnen groeien in rijkdom en invloed. Ze hebben connecties in alle lagen van de bevolking, ook bij de high society, in de politiek en bij de witte boorden.

Was jij je bewust van de aanwezigheid van de maffia toen je opgroeide?
‘Tot mijn achttiende woonde ik met mijn ouders vlak naast een beruchte buurt, het hoofdkwartier van een ‘Ndrangheta-familie. Ik leerde al jong bij welke familienamen mijn alarmbellen moesten gaan rinkelen. Ik herkende de verdachte gelaatstrekken van gevaarlijke families en bepaalde buurten meed ik als de pest. Terwijl ik opgroeide realiseerde ik me beetje bij beetje dat ik die kennis had, zonder dat ik precies wist waar ik het vandaan haalde. Ik denk dat iedereen in het zuiden van Italië zich behoorlijk bewust is van de maffia.’

'Het gebeurt regelmatig dat iemand stom genoeg is om de maffia om een gunst te vragen'

Sophia Luvarà

Dat klinkt alsof je ook zomaar in hun invloedssfeer terecht kunt komen.
‘Zo is het ook wel. Mensen komen op allerlei manieren met hen in aanraking. Het gebeurt regelmatig dat iemand stom genoeg is om de maffia om een gunst te vragen. Als je eenmaal bij hen in het krijt staat, ben je voor de rest van je leven met hen verbonden. Ik ken een 60-jarige vrouw uit een welgestelde familie die verliefd werd op een jongen uit een slechte buurt. Toen ze achttien was rende ze weg met hem en samen kregen ze twee kinderen. Al gauw veranderde alles. Hij belandde in de gevangenis en toen hij er weer uitkwam, bleef hij een eeuwige voortvluchtige. Ze had een afschuwelijk leven. Als vrouw van een maffioso is het je taak om de maffiamentaliteit er bij je kinderen in te rammen en eten en kleding te brengen naar de gevangenis, meer niet. En als je probeert te scheiden, kun je erop wachten dat zijn familie of je eigen familie je vermoordt uit eerwraak. Uiteindelijk stierf haar man in de gevangenis en bleef zij in armoede achter. Ik ken veel van dit soort verhalen.'

Tekst gaat verder onder foto

En toen besloot jij: over die families wil ik iets maken.
‘Ja, toen ik ouder werd, realiseerde ik me dat ik veel geluk had gehad. Als ik een paar wijken verderop was geboren, had mijn leven er totaal anders uitgezien. Het is makkelijk om de maffia te demoniseren om hun wreedheid. Maar als je tegenover een jonge jongen staat en hem aankijkt, blijft dan alleen hun wreedheid overeind? Misschien zijn zij er ook gewoon ingesleurd. Toen ik de jongens ontmoette die uiteindelijk de hoofdpersonen werden in mijn film, zag ik gewone pubers in hun laatste tienerjaren. Ik leerde hun blik op de wereld kennen en begon met ze mee te voelen. Daar schrok ik ook weer van, want ik wist: deze kant is verkeerd. Dit is de maffia. Zo ontdekte ik de complexiteit van het onderwerp. Maar dat moest het ook zijn. Het fragiele gezicht van de maffia.’

'Als je vader en moeder dingen doen die regelrecht tegen de wet ingaan, hoe weet je dan wat goed en fout is?'

Sophia Luvarà

In jouw film zien we dat kinderrechter Roberto di Bella de jongens weghaalt bij hun familie voor een heropvoedingstraject. Kun je uitleggen waarom dat gezien wordt als een controversieel traject?
‘Veel Italianen vinden het immoreel om kinderen weg te halen bij hun ouders, zelfs als die kinderen opgroeien bij de ‘Ndrangheta. Vooral katholieke kerken in bepaalde gemeenschappen hebben daar moeite mee. Ze zijn bang dat het traumatisch is voor kinderen om gescheiden te worden van hun ouders. Ik vind dat je in de film kunt zien dat het best meevalt. De kinderen blijven in contact met hun familie en in de weekenden mogen hun moeders gewoon langskomen.’

Maar is het niet net zo goed traumatisch dat zij geconfronteerd worden met de gedachte dat hun hele leefwereld, inclusief hun ouders en vrienden, slecht is?
‘Ja, dat kan zeker zorgen voor een identiteitscrisis, mits ze die gedachte toelaten. Als je vader en moeder dingen doen die regelrecht tegen de wet ingaan, hoe weet je dan wat goed en fout is? Zijn je ouders fout of is de rest van de wereld slecht? Vooral de jongens die hun hele leefwereld en opvoeding in twijfel trekken, kunnen het heel moeilijk krijgen. Maar vaak zijn ze al eerder met die ideeën in aanraking geweest door middel van de krant of mensen in hun omgeving.’

Tekst gaat verder onder foto

Hoe kreeg je het voor elkaar om hen aan het praten te krijgen?
‘Maandenlang bouwden we een band op zonder dat ik ze interviewde. Ik was bang dat ze dicht zouden klappen als ik het te vroeg zou doen. Uiteindelijk lukte het wel, maar het ging heel stroef. Misschien lag dat ook wel aan mij. Eigenlijk was ik nog boos toen ik begon met filmen. De maffia heeft het leven verwoest van mensen om mij heen. Ik moest eerst afstand nemen van mijn vooringenomenheden. Pas toen ik stopte hen te veroordelen, merkte ik dat ik dichterbij kon komen.’

'Misschien is het programma van Roberto di Bella een druppel op een gloeiende plaat, maar het is beter dan niets.’

Sophia Luvarà

De film eindigt met de stelling dat het programma zowel controversieel als effectief is. Tegelijkertijd zien we dat bijna alle jongens weer zijn gaan wonen in Calabria, waar de maffia actief is. Waaruit kunnen we opmaken dat het programma zo effectief is?
‘We weten nog niet of het echt effectief is. Veel van de jongeren die meedoen, gaan terug naar hun families omdat ze nog jong zijn. Enkelingen worden bij pleeggezinnen geplaatst. We hopen dat ze, eenmaal terug op hun oude plek, toch dingen willen veranderen. Dat ze misschien weer naar school gaan of een goede baan vinden. Van hen moet het komen.’

Is het niet naïef om te denken dat zij van binnenuit hun families kunnen veranderen?
‘Het is inderdaad een softe benadering. Ik snap dat het naïef oogt. Maar het helpt heus wel wat, kijk maar naar Alfonso, een van de jongens uit de film. Hij woont nu met zijn moeder en zus in Noord-Italië. Maar zij hadden ook niet echt een andere keuze, want de hele familie zat of in de gevangenis of was dood. Dan is het makkelijker om je ervan los te maken. Misschien is het programma van Roberto di Bella een druppel op een gloeiende plaat, maar het is beter dan niets.’

Helmut Boeijen over 'Uit de schaduw van de maffia'

Kun je de zonen van ‘mannen van eer’ zodanig herprogrammeren dat ze niet in de voetsporen van hun vaders treden? De Italiaanse jeugdrechter Roberto di Bella probeert de nieuwste generatie van de ‘Ndrangheta, de beruchte maffia van Calabrië, met een alternatieve straf te laten zien dat een leven buiten de georganiseerde misdaad wel degelijk mogelijk is.

Sophia Luvarà, die zelf in de Italiaanse regio opgroeide, volgt enkele Sons Of Honour (engelse titel) tijdens hun tijd in het jeugdtehuis, dat soms bijna oogt als een willekeurige studentenflat. Bevolkt door louter stoere jongens, dat wel, die door de filmmaakster worden bevraagd over hun jeugd, familie en achtergrond. Hoe en wanneer daalden ze af in de onderwereld? En hebben ze überhaupt ooit een andere wereld gekend?

Luvarà doorsnijdt de scènes met de (nu nog?) kleine crimineeltjes met getuigenissen en brieven die Di Bella gedurende zijn loopbaan heeft ontvangen. Daarmee wordt de volle omvang van de ‘Ndrangheta-problematiek duidelijk. De rechter wordt bijvoorbeeld regelmatig benaderd door moeders die hem letterlijk smeken om hun kinderen weg te halen uit de maalstroom van geweld die hun familie nu al generaties in z’n greep heeft.

Dat blijkt ook in deze broeierige film, die nooit helemaal lijkt te ontvlammen, weer gemakkelijker gezegd dan gedaan. Hoewel de jongeren op zich misschien wel schoon schip willen maken, is het de vraag of ze dat nog kunnen. Je kunt de jongen weliswaar uit de ‘Ndrangheta proberen te halen, maar krijg je de ‘Ndrangheta daarmee ooit echt uit de man?

Meer documentaires over jongeren meer