Holland Doc

Twee Rembrandts in de tuin

VPRO

Mark Atkins zoektocht naar de goudschat die zijn grootvader in 1939 begroef is ook een onderhoudende familiereünie. Eind jaren dertig was de Brit Jack Atkin manager van een textielfabriek in het Poolse Lodz. Toen de Duitsers op 1 september 1939 Polen binnenvielen, vluchtte hij halsoverkop het land uit.

Maar eerst begroef hij samen met de conciërge onder zijn woning de nodige kostbaarheden, waaronder goud, juwelen en schilderijen. Per gammele auto wist hij zuidwaarts naar Roemenië te ontkomen en bereikte na een lange omweg Engeland. Zijn kleinzoon Mark hoorde het verhaal van de goudschat van zijn inmiddels tachtigjarige vader en besloot er eindelijk werk van te maken. Hij volgde het spoor naar Lodz en de schat terug in de documentaire Der Schatz des Hauses Atkin (regie Jerzy Sladkowski, bekend van Schwedischer Tango uit 2002). De film, een internationale co-productie, ging onlangs in première op Arte en wordt nu onder de titel Twee Rembrandts in de tuin uitgezonden in Holland Doc. 

Lodz, onder Warschau, tegenwoordig precies in het midden van Polen, groot geworden door de textielindustrie, stond bekend als het ‘Manchester van het oosten’ en vormde onder meer het decor voor Andrzej Wajda’s epos Promised Land, over de snelle industriële en sociale veranderingen rond 1900. Toen nazi-Duitsland Lodz binnenviel en herdoopte in Litzmannstadt, was de bevolking voor eenderde Joods. Van de meer dan 300.000 Joden in het getto van Lodz zouden nog geen duizend het overleven. Dit soort informatie ontbreekt in de film, die vooral een tamelijk bizar avontuur en een familiegeschiedenis zonder veel pretenties wil zijn. In plaats van archiefmateriaal vormt luchtige en aanstekelijke animatie het historische kader.

Mark Atkin, lang, dun, kaal, gereserveerd en erg Brits, neemt zijn missie aanvankelijk niet al te serieus – wie gaat er nu na zeventig jaar op zoek naar een vage familieschat. Hij dekt zich uit angst voor gezichtsverlies in met zelfspot en relativeringsvermogen, maar raakt vervolgens door een aantal onwaarschijnlijke ontwikkelingen vastberaden om het raadsel op te lossen en betrekt daar zijn over de hele wereld verstrooid geraakte verwanten in.

Het pand Gdánska 89 waarin grootvader Jack destijds met zijn gezin woonde blijkt tegenwoordig in gebruik bij het Poolse leger als ‘researchinstituut voor textiel’ – dat vermeldt althans een bordje op de voordeur. Om toegang te krijgen is speciale toestemming nodig, waarna de voorspelbare odyssee begint langs iedereen die voor autoriteit moet doorgaan: een advocate (welke rechten kan de familie nog doen gelden), een rabbijn (die het begrip schat een meer geestelijke dimensie toekent), legerfunctionarissen (‘dat moet ik aan mijn chef vragen’), de burgemeester, enzovoorts.

Hoe dichter Mark en zijn opgetrommelde familieleden, speciaal voor deze gelegenheid uit alle uithoeken van de aarde naar Lodz gekomen of via skype op de hoogte gehouden, hun doel naderen, hoe spannender en absurder de situatie wordt. Hoe dit verhaal ook afloopt – het geeft geen pas op deze plek de afloop te verraden – zeker is dat Mark en zijn verwanten elkaar en hun familiegeschiedenis hebben hervonden.    

Regie: Mark Atkin, VPRO, 2009