2Doc:

Erbarme Dich

KRO-NCRV

In een verlaten kerk, onder de betoverende klanken van De Matthauspassion van Bach vertellen mensen over hun speciale band met dit meesterwerk. De documentaire 'Erbarme Dich' heeft in diverse filmhuizen gedraaid en was zeer populair.

Wieneke van Koppen,

Het geheim van de Matthäus Passion

Nederland ontkerkelijkt. Steeds minder Nederlanders noemen zichzelf gelovig. Toch is de Matthaüs Passion die traditiegetrouw voor Pasen wordt uitgevoerd, onverminderd populair. Op ruim 100 plaatsen in Nederland wordt de Matthäus-Passion uitgevoerd en voor het stuk in Naarden worden de kaarten jaarlijks in een tempo waar menig popartiest jaloers op is uitverkocht. De EO behaalt daarnaast ook grote publiciteit met de jaarlijkse Passion waarin bekende Nederlanders een belangrijke rol spelen. Waar komt die populariteit van het muzikale lijdensverhaal vandaan? We spraken Dr. Erin K. Wilson, directeur van het onderzoekscentrum ‘Religie, conflict en het publieke domein’ aan de RUG en Marieke den Boer, afgestudeerd op de populariteit van de Matthäus Passion, over deze intrigerende kwestie.

Een culturele traditie

De Matthäus-Passion is een van de langste en bekendste composities van Johann Sebastian Bach. Dit stuk stamt uit 1727 en gaat over het lijdensverhaal van Jezus volgens het Evangelie van Matteüs. In Nederland werd het stuk voor het eerst opgevoerd in 1870 en in 1899 voor het eerst met het Concertgebouworkest.

‘Dat men in Nederland en masse de Matthäus Passion bezoekt is allereerst een traditioneel fenomeen dat draait om een meesterstuk van Bach dat goed gewaardeerd wordt door de Nederlandse bevolking. Nederlanders gaan al decennia gezamenlijk met Pasen naar de Matthäus Passion.’ Erin Wilson corrigeert zichzelf gelijk: ‘Deze verklaring voor de populariteit is echter te kort door de bocht. De Matthäus Passion is meer dan een culturele traditie. De Matthäus Passion en ook The Passion hebben hun oorsprong in religie en zijn daar niet los van te zien, zeker niet in de hedendaagse seculiere maatschappij.‘

'We verliezen onze religieuze identiteit'

‘De Matthäus Passion wordt dikwijls gezien als een vervanging van de vroegere kerkgang' vertelt Erin Wilson. 'Waar Nederlanders in het verleden met Pasen naar de kerk gingen, gaat men tegenwoordig naar de Matthäus Passion of The Passion. Nederland is niet religieus meer, maar wil wel bepaalde tradities behouden. Je ziet dat de traditie bij The Passion ook aan het vernieuwen is, door hedendaagse elementen als een oranje gevangenispak aan het Paasverhaal toe te voegen.’

Weggevallen drempel

Den Boer: ‘De Matthäus Passion is een toegankelijker gebeurtenis geworden door de ontzuiling en spreekt nu meer mensen aan. Vroeger, in de tijd van de verzuiling, was de Matthäus Passion voorbehouden aan een elitaire, christelijke groep. Als atheïstische jongere zou je er niet aan gedacht hebben om de Matthäus te beluisteren, laat staan bezoeken. Tegenwoordig definiëren mensen zich niet meer aan de hand van één groep, religie of zuil, maar definiëren ze zichzelf aan de hand van verschillende elementen en groepen waar ze bij horen. Doordat er bij de Matthäus tegenwoordig niet alleen maar elitaire, christelijke mensen in de zaal zitten, is de drempel veel lager om de kerk binnen te stappen voor een traditioneel muziekstuk.’

Herkenbaar lijden

Nederlanders voelen zich in het bijzonder aangesproken door het verhaal van de Matthäus Passion, vertelt Marieke. ‘Het lijden dat centraal staat in de Passion is herkenbaar. We relateren het aan ons eigen leven, de zware momenten. Tegenwoordig reageren mensen veel meer dan vroeger collectief op maatschappelijke gebeurtenissen, rampen vooral. We doen een stille tocht als er een ramp gebeurt, houden een minuut stilte of organiseren een thema-avond op televisie. In The Passion zie je die reactie op collectief lijden heel concreet: als The Passion in Enschede wordt gehouden, is men naast het Paasverhaal ook bezig met het lijden tijdens de vuurwerkramp. Bij de Matthäus Passion gebeurt dat ook: men voelt het lijden tijdens het concert en heeft een cathartische ervaring. Bezoekers vinden dat de harde stoelen en de kou in de kerk 'erbij horen'.´

In Dit is de Dag sluit cultuurtheoloog Frank Bosman hierbij aan: ‘Nederlanders zijn een volk met een cultuur van hard werken en hard lijden. Muziek over het lijden van Christus past bij onze volksaard. Daarnaast geef je ook een soort brevet van cultureel vermogen af wanneer je zegt dat je naar de Matthäus Passion geweest bent. Mensen associëren de Matthäus Passion met een fijnzinnige, culturele smaak.’

Prachtig muziekstuk

´Los van alle thematische en maatschappelijke verklaringen voor de populariteit van de Passion, mag men zeker niet vergeten dat de Matthäus Passion simpelweg een prachtig stuk is dat geweldig wordt uitgevoerd door de Bachvereniging.' Marieke den Boer is fan: 'Tijdens het uitvoeren van mijn onderzoek heb ik de Matthäus Passion talloze keren beluisterd en ik geniet er nog steeds intens van.’